نویسنده: رامین گذرانی اقصاد ـ کارشناس فرهنگی حوزه 3
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان اردبیل
لالایی ها گنجینه ای از ادبیات شفاهی ایران (با تاکید بر لالایی های آذربایجان)
ریشه لغوی و معنای لالایی:
واژه لالا به مفهوم غلام، بنده و خدمتکار می باشد که شکل تحریف شده آن" لَلِه "به پیرمردی که مربی و خدمتگزار بزرگزادگان است، گفته می شود. در لغتنامه دهخدا نیز "لالا" به مفهوم: مربی مرد طفل معنا شده است.( و مربی زن "دادا" گفته می شود)و لالایی ترانه ای بوده که لالاها برای خواباندن طفل می خواندند.
لالایی چیست:
«لالایی»ها جزو ادبیات شفاهی هر سرزمینی هستند، چرا که هیچ مادری آنها را از روی نوشته نمی خواند وهمه مادران بی آنکه بدانند از کجا و چگونه، آنها را می دانند. انگار دانستن لالایی و لحن ویژه ی آن - از روز نخست - برای روان زن تدارک دیده شده است.به عبارت دیگر لالایی نخستین پیمان آهنگین و شاعرانه ای است که میان مادر و کودک بسته می شود.
لالایی از دو بخش تشکیل می شود: آهنگ و شعر . آهنگ به کودک می رسد و شعر از آن ِمادر است. زیرا آنچه از نظر شنیداری برای کودک گاهواره ای دارای بیشترین اعتبار است،ضرب آهنگ لالایی است، وگرنه همه می دانیم که شعر لالایی زبان فاخری ندارد و تازه اگر هم داشته باشد کودک گاهواره ای آن را دریافت نمی کند. تنها زمزمه و لحن گیرای مادر است که کودک را محظوظ می کند و او را می خواباند. مادر چه خوش صدا باشد و چه نباشد؛ کودک با زمزمه ی او الفتی می یابد و لحن او چون جویباری در گوش های کوچکش حظ وطراوت می ریزد.
تجربه نشان می دهد که کودکان با اینکه با لالایی بزرگ می شوند، هرگز شعر آن را یاد نمی گیرند و کلا ذهن خود را موظف به فراگیری لالایی نمی کنند و زمانی هم که به حرف می آیند، هرگز لالایی را به عنوان ابزار خیال خود به کار نمی گیرند. حتا دختران هم هنگام خواباندن عروسک خود، برایش لالایی نمی خوانند بلکه بیشتر سعی دارند که روی او را بپوشانند و به او امنیت بدهند. زیرا در هنگام بازی بیشتر می خواهند عروسک را دریابند، نه اینکه او را بخوابانند. اما اگر همین دخترکان بخواهند خواهر یا برادر کوچک تر خود را بخوابانند، بر اساس داشتن روان اسطوره ای مادرانه، حتما برایش لالایی می خوانند. بخش دوم یعنی شعر لالایی از آن مادر است، زیرا مادر با خواندن لالایی در حقیقت با کودک گاهواره ای خود گفتگو می کند و اگرچه می داند که او سخنش را نمی فهمد، اما همین قدر که کودک به او گوش فرا می دهد برایش کافی است. شعر های لالایی ها اگرچه بسیار ساده است و گاهگاهی هم از وزن و قافیه خارج می شود، اما از نظر درون مایه ی احساسی بسیار غنی و همواره حامل آرزوهای دور و نزدیک مادراست.
مضامین لالایی ها:
بررسی نگارنده نشان می دهد مضامین لالایی های مناطق مختلف ایران، از لحاظ محتوا شباهت های زیادی باهم دارند.ما در این مقاله به مضامین لالایی های آذربایجان می پردازیم.
لالایی های آذربایجان "بایاتی"هایی هستند که مادران هنگام خواباندن فرزند بر بالین وی می خوانند و همچون لالایی های مناطق دیگر ایران سرشار از مهر و محبت مادران و مملو از تصویر فراز و نشیب های زندگی مردمان این سامان می باشند.
1-تشبیهات:
در بیشتر لالایی های آذربایجان، مادر فرزند خود را به مظاهر زیبای طبیعت تشبیه می نماید که این خود نمادی از زندگی اصیل روستایی این منطقه و به دور از هیاهوی زندگی امروز،عاطفی ترین وزیباترین لالایی ها را شکل میدهد:
داغلارین لالاسینا برای لاله های کوهستان
گوزلرین قاراسینا برای سیاهی چشم ها
آنالارقربان اولسون مادران قربان شوند
ئوز کورپه بالاسینا برای کودک کوچک شان
2-قربان صدقه فرزند:
در میان لالایی های آذربایجان این مضمون با صراحت لهجه بسیار و با عشقی وصف ناشدنی از سوی مادر به فرزند خویش جلوه گر میشود،که در لالایی های مناطق دیگر ایران به این گونه دیده نمی شود و علت آن را می توان در احترامی دانست که مادر به واسطه داشتن و به ثمر رساندن فرزند در ایل کسب مینماید. مادر علاوه بر داشتن رابطه عاطفی شدید با فرزند خود ،نوعی مسئولیت در ارتباط با حفظ و بقای ایل بر دوش می کشد.پس فرزند باید از چشم بد دور باشد و طبیعی است که مادر از نگاه به او سیر نمی شود.
لای لای دئدیم بویونجا لالای گفتم به اندازه قدت
باش یاسدیغا قویونجا تا سرت را بر بالش گذاشتی
یات سن گول یاتاغیندا بخوابی در خوبگاه گل
باخیم سنه دویونجا تا سیر نگاهت کنم
3-آرزوها:
مادر بهترین آرزوهای خود را نسبت به فرزندش در لالایی به تصویر می کشد.رویاهایی که در عین حال ارزشهای خانواده را یادآور می شود.دیدن قد و قامت بلند فرزند،آرزوی عروسی او اینکه در اینده عصای دست پیری او باشد،با زیباترین اشعار بیان می شود.
بالام بیرسوین گوروم کودکم خوشحالی کن تا ببینم
سرو تک بویون گوروم مانند سرو قامتت را ببینم
تانریدان آرزوم بو دور آرزویم از خدا اینست
بالامین تویون گوروم عروسی کودکم را ببینم
بالا عمرون چوخ اولسون کودکم عمرت طولانی باشد
گویلون،گوزون،توخ اولسون چشم و دلت سیر باشد
سنه لای لای چاغیریم با صدای بلند برایت لای لای بگویم
دشمانلارون یوخ اولسون تا دشمنانت نابود شوند.
4-مسایل اقتصادی و اجتماعی:
لالایی های آذربایجان در مجموع جامعه ای کوچ نشین را ترسیم می کنند،که دامداری در آن شغل اصلی مردمان این سرزمین است.
قربانون قوزی اولسون بره فدای تو بشود
قوزونون یوزی اولسون صدها بره فدای تو بشود
قوزودان قربان اولماز از بره قربانی پذیرفته نمی شود
قوی آنانون ئوزی اولسون بگذار مادر فدای تو بشود.
احترام به مظاهر طبیعت بخش عمده ای از لالایی های آذربایجان را به خود اختصاص داده است.احترام به ماه،ستاره و خورشید،احترام به کوه که زاینده جویباران است و گل وگیاهی که بر دامان آن می روید،از زیباترین لالایی های آذربایجان می باشد.
یول اوسته بولاق اوللام سر راه، چشمه خواهم شد
آخارام، بولاق اوللام مثل رود جاری خواهم شد.چشمه خواهم شد
سن منیم ئوز بالامسان تو کودک خود من هستی
ئوزوم گوز-قولاق اوللام خودم چشم وگوش تو خواهم شد.
آی دوغدی یانا دوندی ماه نو شد هلال گشت
اولدوزلار سانا دوندی ستاره ها قابل شمارش گشتند
بالا دردین چکمکدن ازبس غصه کودکم را خوردم
اوره ییم قانا دوندی قلبم خون شد.
5-زنان و مسائل آنها در لالایی های آذربایجان:
موقعیت زن درخانواده و مسئولیت های اودرخانه،محدودیت او در یک جامعه ایلیاتی مردسالار،ازدواج ودوری از خانواده و گاهی ایل،دلتنگی هایی است که او در قالب لالایی با فرزندش می گوید:
لای لای گولوم لای لای لای لای گلم لای لای
گولوم،بولبولوم لای لای گلم،بلبلم،لای لای
بویی سنین ساینده در سایه بزرگ شدن و قد کشیدن تو
منده بیر گولوم لای لای من هم خنده ای بکنم(خوشحال باشم)
لای لای بگیم لای لای لای لای بزرگم(سرورم)لای لای
گوزل گویچکیم لای لای زیبا و خوشگلم لای لای
غربت ئولکه،یاد ائلده در سرزمین غریب و ایل غریب
آرخام،کومگیم لا لای پشتیبان و کمکم لای لای
6-اسلام و باور های مذهبی در لالایی های آذربایجان:
در بخشی از لالایی های مادران آذربایجان،مادر دست به دعا برمی دارد و سلامتی و سعادت فرزندش را از خدا می خواهد و گاهی ائمه را مورد خطاب قرار می دهد که این از زیباترین لالایی ها و در واقع دعاهای مادران آذربایجانی است.
لای لای امگیم بالا لای لای حاصل زحمتم ، فرزندم
دوزوم چورگیم بالا نان و نمکم ،فرزندم
تانریدان عهدیم بودر با خدا عهدم این است
گوروم کومکین بالام یاری و کمک ترا ببینم.
لای لای چالام آدوا با نامت لایی می گویم
علی چاتسن دادوا حضرت علی به دادت برسد(کمکت کند)
علی دادا چاتاندا زمانی که حضرت علی کمکت می کند
منی ده سال یادوا مرا هم به یاد بیاور.
7-بیماری کودک:
گاهی عدم سلامتی کودک مادر را سخت نگران می کند.بیماریها و مرگ ومیر کودکان در اثر بیماریهای ناشی از عدم رعایت بهداشت در یک جامعه ایلیاتی و گاهی فقر و قحطی باعث می شده که مادر دست به دعا برداشته و برای سلامتی فرزندش از خدا سلامتی بخواهد.
لای لای دئدیم اوجادان لای لای گفتم با صدای بلند
سسیم چیخمیر باجادان صدایم از پنجره(دودکش یا روزن سقف) بیرون نمی رود
آللاه سنی ساخلاسین خدا ترا حفظ کند
چیچکدن،قیزیلجادان از آبله و سرخک.
ائوینده ائشیگینده در خانه و زندگیت
یات قوزوم بئشیگینده بخواب بره ام در گهواره ات
بیرمن،بیردان اولدوزی یکی من یکی ستاره سحری
دورموشوق کشیگینده به نگهبانی تو ایستاده ایم.
شرح اصطلاحات مقاله:
بایاتی:دو بیتی های بومی آذربایجانی هستند،که از نظر انسجام شکل،وسعت مضمون،ترنم موسیقی و ذوق و احساس در ردیف جذابترین و شور انگیزترین آثار بدیع فولکلور جای می گیرند.ارادت و اعتقاد مردم ساده صحرا،شهر و روستا به این آثار موزون و دلفریب تا بدان جاست که بایاتیها را حسب الحال و ائینه سرنوشت خویش می پندارند وبه هنگام ملال و سرگشتگی و حرمان بر آن توسل می جویند .
بایاتی ها از نظر قالب شعری از انواع دیگر ادبیات منظوم شفاهی متمایز هستند.وزن بایاتی ها مانند سایر اشعار منظوم شفاهی آذربایجان بر اساس "وزن هجایی" استوار است.
بایاتی از 4 مصراع تشکیل می شود که در آن مانند رباعی 3مصرع1،2و4هم قافیه و مصرع سوم آزاد است.از نظر افاده معنی و منظور،مصراعهای اول و دوم درآمد و دو مصرع سوم و چهارممنظور اصلی را بیان می کنند.(نقل به تلخیص از مقدمه کتاب"بایاتیلار"نوشته محمد علی فرزانه.)
منابع:
1-یغمایی،پیرایه،پایگاه پژوهشی آریا بوم
2-عمرانی،سید ابراهیم،لالایی های ایران،انتشارات پیوند نو،چاپ اول1381