نقش کانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان درتربیت کودکان

·       پرستو وحیدی -کارشناس مسئول فرهنگی کانون استان ایلام 

چکیده:

این مقاله باهدف شناسایی میزان تاثیرونقش کانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان درتربیت کودکان ، با شیوه ی کتابخانه ای نوشته شده است.

نظربه این که امر تربیت ازجمله تکالیف سنگینی است که خداوند منان برعهده انسان ها نهاده است مخصوصا تربیت قشرکودکان که هرکسی نمی توانددراین حوزه تخصصی ورودپیداکندزیرا کودکان بادیدگانی روبه افق روشن تر،پاک دل ومعصوم ومهربان ویژگی های خاص خودرادارندکه شناخت این ویژگی ها و درنظرگرفتن سازوکارهای لازم که به مددآن بتوان زمینه سازی مناسبی برای هدایت این امر تدبیرکرد ،ازضروریات است. لذا ازآنجا که تربیت به معنای (پرورش دادن) روح و به فعلیت رساندن استعدادهای درونی انسان است کانون(پرورش) فکری کودکان ونوجوانان همان گونه که ازنامش پیداست هدف معانی تربیت راپیش روداردو باداشتن عناصرمهم تربیتی چون : 1- مربیان به عنوان الگوهای برترکه نقش اساسی در شناخت ظرفیت های کودکان دارند بعنوان متخصصان امرپرورش وافرادی آموزش دیده ،کارآمد وآشناباحوزه ی کاری  2- فعالیت  ها(فعالیت های فرهنگی،هنری،ادبی) که برنامه ریزی شده وهدفمند وفرآیندی به شیوه های غیرمستقیم که درشیوه وروش تربیت معصومین(حضرت فاطمه (س)) بافرزندانشان، که درمقاله ی حاضرمختصراشاره ای نیز به آن شده است مشاهده می گردد و3- محیط سرشارازپذیرش( مراکزفرهنگی هنری) که بافضاسازی هدفمندووجودکتاب های مناسب محیطی پذیرا وبسترمناسب به وجود آورده که برپیام رسانی تربیتی به کودکان بسیار تاثیرگذارمی باشد. همچنین شرط سنی کودکان ( اعضا )که دردوره دوم ونیمه اول دوره سوم زندگی که از مهمترین دوره ها برای فراگیری معلومات وآداب وتربیت اسلامی است باعث گردیده تا کانون به عنوان یک مکان فرهنگی وامن،  نقشی بسیار اساسی و مهم در تربیت کودکان  ایفا کند. وبه درستی دربه ثمر نشستن این نهال های ترد و شکننده و به رشدِ صحیح آنان از هر انحرافی  نقش آفرینباشد وهمواره می کوشد تا برای  ساختن جامعه ای آبادوآزاد، کوکان فرهیخته ی میهن اسلامیمان به درستی وبراساس تعالیم اسلامی  تربیت کند.

1-مقدمه:

مهم ترین موضوع هستی تربیت است وبرای رسیدن به تربیت صحیح وراه درست که همان صراط مستقیم الهی است ،میزان تربیت انسان به قدرواندازه طی نمودن مسیرصراط مستقیم است به همین دلیل شبانه روزبارهاازخداوندکمک می خواهیم که مارابه صراط مستقیم هدایت نماید.تربیت امری است که طبق آیات قرآنی ،آغازگرآن ،خالق وآفریننده جهان هستی بوده است وانسان ها همواره اززمان خلقت جهت دستیابی به کمال نیازمندآن بوده اند.انبیا واولیای اللهی به عنوان اسوه های حسنه تداوم بخش وتثبیت گر راه هدایت ؛ رسالت خویش راتحقق همین هدف اعلام داشته اند.ازآن جایی که انسان موجودی دارای ویژگی هاوتوانمندی های متنوع ،متکثر و متضاد می باشد ؛ قاعدتا امر تربیت او از پیچیدگی ها ی خاصی برخورداراست ، بنابراین باید ساز وکارهای لازم دردرون خانواده ها ودرسطح جوامع برای این امر مهم تربیت آدمی تدبیر گردد تا انسان بتواند مسیرتربیت راجهت دستیابی به حد نصابی ازشایستگی ها به عنوان فرد صالح طی نماید وبستر تحقق جامعه صالح را درمسیر حیات طیبه فراهم سازد.(دکترحمیدرضاحاجی بابایی/تحول عملی نظام تعلیم وتربیت درمسیرآموزه های قرآنی/1392/ص15/با اندکی تلخیص)

انسان موجودی اجتماعی است که  از زمان تولد تا واپسین دم حیات نیازمند دیگران است. در جامعه زندگی می کند، از آن تأثیر می پذیرد و بر آن تأثیر می گذارد
کانون خانواده ، نخستین نهاد اجتماعی است که کودک در آن پرورش می یابد و می آموزد که چگونه رفتار اجتماعی داشته باشدو شخصیتش دراین نهاد شکل می گیرد.شخصیت  بچه ها در بزرگسالی ریشه در دوران کودکی دارد فلذا روانشناسان معتقدند وقتی یک برخورد را بررسی میکنند و به گذشته و پیشینه فرد مراجعه میکنند ودر صورتی که مشکلی در دوران کودکی این فرد ایجاد شده باشد در بزرگسالی نمایان می شود(وبگاه کانون استان همدان/تاریخ بازدید1/11/92)

 بعدازخانواده و با افزایش سن کودک به مرور از نقش خانواده ها کاسته و بر نقش سایرنهادهای اجتماعی نظیرمدرسه، کانون ها دریادگیری و الگو دهی به شخصیت وتربیت کودکان افزوده می شود. و در آموزش هنجارها و ارزش ها  وتربیت اسلامی به فرزندان دخالت دارند ونقش آفرینند.باتوجه به اینکه در خانه و مدرسه کودک بیشتر اوقات خود را صرف یادگیری های غیر فعال کرده ، از سختی و خشکی دروس و اضطراب امتحان و نمره رنج می برند . بدین ترتیب اغلب اولیا ومربیان تربیتی درمراکزفرهنگی هنری می توانند به هدف اصلی تعلیم و تربیت که پرورش انسانهای خلاق ، مبتکر و کارآمد است به خوبی نقش آفرین باشند

2-تعاریف

1-2 تعریف کانون:

کانون پرورش فکری کودکان ونوجوانان شرکتی دولتی است که براساس هدف وماموریت های مندرج دراساسنامه مصوب 31/2/59 شورای انقلاب جمهوری اسلامی ایران بای تولیدوعرضه خدمات ومحصولات فرهنگی به کودکان ونوجوانان تاسیس شده است .ازعمرکانون بیش ازچهاردهه ونزدیک به نیم قرن می گذرد.

کانون باشناسایی مسایل فرهنگی تربیتی کودکان ونوجوانان وسیاست گذاری درجهت ایجادفضای لازم ونیزفراهم آوردن زمینه های اجرایی،تلاش نموده باهدف ایجادامکانات لازم جهت رشدوپرورش فکری وذوقی کودکان ونوجوانان وکمک به شکوفایی استعدادهای ایشان براساس ارزشهاوتعلیم وتربیت اسلامی به این مهم جامعه عمل می پوشاند.(کتاب چشم انداز5ساله کانون/   /ص 9 )

2-2 تعریف کودک:

کلمه کودک درزبان ادبیات فارسی باکلماتی مانندکوچک-صغیر-فرزنددختریاپسری که به حدبلوغ نرسیده باشدمی گویند.

ازنظرعرف-دوره کودکی پس ازنوزادی وتارسیدن به سن قانونی ادامه می یابد،حدفاصل میان نوزادی ونوجوانی راعرف عالم دوره ی کودک می گویند.

درحقوق ایران نیزکودک به کسی اطلاق می شودکه به حدبلوغ شرعی نرسیده باشد. کودکی به شرایط یازمان کودک بودن اشاره دارد،بخشی اززندگی هرانسان که می توان آن راازبزرگ سالی جداکردوآن رادوره ای برای ورودبه بزرگ سالی دانست دراین معناواژه کودک به گروه خاصی اشاره داردکه دراین شرایط بااین دوره زمانی زندگی می کنند.(وبگاه  قدحی ازفقه وحقوق/سیده سعیدلطیفی/تاریخ بازدید1/11/92)

وکودک درکانون عضوی است 7 تا 13سال که بادیدگانی روبه افق روشن تر،پاک دل ومعصوم ومهربان پای برآستان بی ریای کانون می گذارندوبادنیای ددل انگیزکانون وشمع فروزان مربیان فصل دوستی های رنگارنگ راآغازوبامتکی به قدرت عشق ومهربانی های صادقانه همسایه ی خدا می شوند.(مجله ی تاخورشید/ شماره117)

3-2 تعریف تربیت:

تربیت به معنای پرورش دادن و به فعلیت رساندن استعدادهای درونی انسان، یکی از وظایف و اهداف پیامبران است. به نظر می رسد که اگر برای پیامبران اهداف و وظایف ابتدایی، میانی و غایی برشماریم پرورش و تربیت انسان ها براساس آموزه های قرآنی از اهداف غایی و نهایی آنان شمرده می شود. هر چند که از نظر واژه شناختی میان تربیت و ربوبیت تفاوتی است و ریشه واژه نخست، ربو به معنای فزونی و نمو و رشد (لسان العرب ج5 ص 126 و مفردات راغب ص 340) و ریشه ربوبیت، واژه ربب به معنای پرورش است، ولی با این حال برخی بر این باورند که اصل ربو و تربیت از مضاعف ربب بوده است؛ از این رو راغب اصفهانی در تعریف واژه رب می نویسد: رب در اصل به معنای تربیت است که به معنای ایجاد چیزی به صورت تدریجی تا رسیدن آن به حد کمال و نهایی می باشد.

بر این اساس است که استاد شهید مرتضی مطهری در کتاب تعلیم و تربیت در اسلام می نویسد: بر این اساس تربیت به معنای پرورش دادن و استعدادهای درونی، بالقوه را به فعلیت رساندن است. (مطهری /تعلیم و تربیت در اسلام/ ص 57)

3- اهمیت تربیت:

در ارزش و اهمیت نقش تربیت و پرورش همین بس که خداوند در آیات بسیاری خود را رب و پروردگار موجودات دانسته و پس از مقام الوهیت به ربوبیت و پروردگاری خویش بر جهانیان اشاره می کند. در آیه 129 و 151 سوره بقره مقام تربیت و رشد انسان ها را به عنوان وظیفه پیامبران و هدف بلند ایشان می شمارد و تزکیه به معنای رهاسازی شخص از عناصر بازدارنده برای دست یابی به مواد و منابع نمو و رشد را از اصول دعوت و وظیفه یکایک پیامبران برمی شمارد. در آیه 164سوره آل عمران و نیز آیه 2 سوره جمعه هدف از آموزه های وحیانی و ارسال کتاب و پیامبران را تعلیم و تربیت و تزکیه انسان ها می داند. در این مسیر است که حضرت موسی(ع) برای یافتن استعدادها، ظرفیت ها و توانمندی های سرشته در نهاد خویش و شکوفایی آن به سراغ پروردگار و معلمی می رود که بتواند آن چه در ذات اوست را آشکار و بارور سازد. وی با آن که خود از پیامبران اولوالعزم و دارای اراده استوار و قوی است که یکی از شرایع سه گانه جهانی را به نام خود ثبت کرده است؛ با این همه از هیچ تلاش و کوششی برای شناخت استعدادها و ظرفیت های خود دست برنداشته و می کوشد تا با بهره گیری از استادی دانا و توانا آن را بشناسد و شکوفا سازد.(وبگاه شجره طیبه صالحین/تاریخ بازدید2/11/92)

1-3 تربیت ازمنظرقرآن:

تعلیم و تربیت و متخلق کردن انسانها به اخلاق اسلامی و انسانی هدف بزرگ پیامبر اسلام(ص) بوده است تا جایی که آن حضرت می فرماید: من معلم برانگیخته شده ام. قرآن کریم روشهای تربیتی خاصی را برای تعلیم و تربیت مسلمانان ارائه کرده است ،1-آسان گیری2-لطیف سخن گفتن3-معرفی الگوهای برتر4-معرفی الگوهای ناپسند و.......،اکنون پس از بیان ارزش و اهمیت تربیت به روش ها و شیوه های درست آموزش و پرورش از دیدگاه قرآن می پردازیم و از آن جایی که در یک نوشتار کوتاه نمی توان به همه آن ها پرداخت به ذکر شماری محدود از آن ها که به نظر مهم تر است پرداخته خواهد شد.

● آسان گیری

از مهم ترین روش های آموزش در هر چیزی آسان گیری است. آسان گیری از آن رو لازم و ضروری است که سخت گرفتن موجب دور شدن فرد می شود. در گذشته استادی بود که هنوز کلامی را نگفته بر دشواری و سختی دست یابی به فضیلتی و یا رهایی از رذیلتی توجه می داده است و بلکه بر آن تأکید می ورزید. این گونه از آموزش و پرورش موجب دوری افراد و اشخاص می شد.انسان به صورت طبیعی از آسان شروع می کند و کم کم پس از گذشت زمانی به سختی ها گرایش می یابد و آن را انجام می دهد.

● لطیف سخن گفتن

قرآن با یاد کرد آنان به متقین می کوشد تا جنبه های مثبت آنان را یادآور شود و با آن که عناصر منفی در آنان بسیار است ولی آنان را به عناصر مثبت و فضایل اخلاقی می ستاید که دارا می باشند.

● معرفی الگوهای برتر

از دیگر روش هایی که قرآن در تربیت و پرورش استفاده می کند معرفی الگوهای برتر در هر زمینه است قرآن در هنگام نقل زندگی پیامبران تنها به اوج های زندگی آنان اشاره می کند. از هزاران پیامبر تنها شماری معدود را معرفی می کند که بهترین و قابل ارایه ترین افراد به همه جوامع بشری است و دیگر از میان آن همه لحظات زندگی ایشان تنها به اوج های زندگی آنان اشاره می کند که قابل پیروی باشند. قرآن همواره به مساله الگودهی و الگوپردازی توجه داشته است. الگوپردازی یعنی این که معلم خود به تنهایی نمی تواند در همه زمینه ها الگو باشد، ولی می تواند الگوهایی را به صورت نظری معرفی کند. آیات قرآنی سرشار از الگوهای عینی و یا ذهنی است. به این معنا که گاه رفتاری را

مطرح می کند و یا این که اشخاص و رفتارهای آنان را تحلیل می کند و نشان می دهد که درهر مساله ای چگونه عمل و رفتاری می تواند کامل ترین رفتار باشد.(آل عمران آیه 146و 147)

● معرفی نمونه های ناپسند

از دیگر روش های قرآنی الگو زدایی است به این معنا که با معرفی الگوهای ناپسند می کوشد تا مردمان را از آنان پرهیز دهد و آثار مخرب رفتارشان را بنمایاند. (نحل آیه 112و نیز یس آیات 13و 19)

استمرار رهنمودها و تکرار آن (قصص آیه 51) و اعتدال در برنامه های تربیتی (اسراء آیه 29 و 38 و نیز فرقان آیه 67 و لقمان آیه 17 و 19) و بشارت و نوید و تشویق (آل عمران آیه 194) و بیان تدریجی (فرقان آیه 32) برخی از روش های تربیتی قرآن است که دراین مجال از آن ها یاد شده است.( (وبگاه شجره طیبه صالحین/تاریخ بازدید2/11/92) بااندکی تلخیص)

2-3 تربیت ازنگاه معصومین (حضرت فاطمه (س)):

آنچه درتربیت ازدیدگاه فاطمه(س)قابل توجه است،خدامحوری وپرورش عبادی فرزندان،خودشناسی وارتباط انسان بااطرافیان است.

موثرترین شیوه تربیتی ،شیوه عملی الگوهاست،این شیوه مختص بینش یازمان خاصی نیست.صاحب نظران مسائل آموزشی وپرورشی معتقدند:((درمسائل تربیتی بهره گیری ازتئوری عمل به جای نظریه پردازی وتعلیم های تجربی؛ائولادرتصحیح وتصفیه تئوری تربیتی دخالت داردوثانیاانسان رابه تشخیص درست آنچه واقعاتحت یک سلسله شرایط معین ،عملی وامکان پذیراست ،قادرمی سازد(فیلیپ جی .اسمیت /فلسفه آموزش وپرورش /ص 96 باتلخیص)

حضرت فاطمه(س)درتربیت فرزندان خودازاین روش بهره جست،تاآنجاکه درمسائل عبادی ،فرزندان ایشان به عبادت های فراوان وخالصانه اش اشاره داشته اندوخودنیزالگوی عملی شیعیان گشتند.

ازجمله اقدامات حضرت فاطمه درتربیت فرزندان خودماجرای برگزاری مسابقه خطاطی وورزش بین حسنین (ع)است.دراین ماجرافاطمه (س)قضاوت درباره خط بهتررابه خودایشان واگذارنمودندتاروحیه عدالت خواهی وعدالت پروری رادرایشان پرورش دهند.آثاراین اقدامات درحرکت های سازنده فرزندان ایشان دیده می شود.

دومین اقدام قابل تامل استفاده ازجاذبه شعروتربیت روحی وجسمی فرزندان درمکتب تربیتی فاطمه(س)است.ایشان درضمن قرائت اشعاری دروصف فرزندان خود،ارزش هایی چون حق خواهی وپرستش راآموزش می داد.( محمددشتی /فرهنگ سخنان فاطمه(س) /ص 16)

باکمی دقت دربرخوردعاطفی ومنطقی آن حضرت درمی یابیم که آن بانوی بزرگوار،درساختن روح وشخصیت فرزندان گرامی اش ازابزاربسیارظریف ودقیق استفاده کرده است وبی شک ،این توفیق بی نظیردرتربیت کودکان،ناشی ازشناخت عمیق وصحیحی است که دراسلام درموردانسان،ارائه داده است.بنابراین ،اگربگوئیم هرمکتبی به اندازه شناخت درستی که ازانسان دارد،درنظام تربیتی خودبه توفیقاتی دست می یابدسخن به گزاف نگفته ایم وچون دین آسمانی والهی اسلام کامل ترین وواقع بینامه ترین شناخت درموردانسان برخورداراست ،بیشترین توفیق رادرقضیه تربیت نسل به دست آورده است.(مجله ی فانوس/ شماره30)

4- عناصرمهم تربیتی درکانون