در یکی از کلاسهای درس روستایی، معلم بستهای را باز میکند که از بیرجند رسیده است. چند کتاب، برگههای کتابخوانی و مسابقههایی که قرار است دانشآموزان را به خواندن و اندیشیدن دعوت کند، محتویات این بستهاند. کتابها میان بچهها توزیع میشوند، خوانده میشوند، دربارهشان مینویسند و پاسخهایشان دوباره راه بازگشت به کتابخانه را در پیش میگیرد. این چرخه ساده، در ظاهر چیزی جز امانت و بازگشت کتاب نیست؛ اما در دل خود، تجربهای از ارتباط فرهنگی را شکل داده که فاصله میان شهر و روستا را کمرنگ میکند.
خانم رستمی، مسئول کتابخانه پستی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بیرجند، در گفتوگو با تشریح شیوه فعالیت این کتابخانه، از سازوکاری میگوید که بر پایه همکاری مدارس و معلمان شکل گرفته است؛ شیوهای که در آن، معلم حلقه ارتباطی کتابخانه با دانشآموزان است و بستههای کتاب، حامل فرصتی برای مطالعه غیردرسی در مناطقی هستند که دسترسی به کتابخانه ثابت برای بسیاری از کودکان فراهم نیست.
او توضیح میدهد که در این شیوه، ارتباط با کودک لزوماً به دیدار حضوری وابسته نیست. کتابها متناسب با سن و سطح مطالعه دانشآموزان انتخاب و همراه با فرمهای کتابخوانی، پرسشهایی از متن کتاب، مسابقههایی مانند حدیث و حل جدول و فعالیتهایی همچون اوریگامی به مدرسه فرستاده میشوند. دانشآموزان پس از مطالعه، پاسخها و فعالیتهای خود را آماده میکنند و معلم رابط، کتابها و برگهها را برای بررسی و پیگیری به کتابخانه بازمیگرداند.
کتابهایی که با سلیقه کودکان انتخاب میشوند
در کتابخانه پستی، انتخاب کتاب به موجودی قفسهها محدود نمیشود. شناخت علاقهها و نیازهای مخاطبان، بخش مهمی از فرایند امانتدهی است؛ شناختی که رستمی آن را از خلال فرمهای کتابخوانی، پاسخ مسابقهها، نامهها و درخواستهای خود دانشآموزان به دست میآورد.
به گفته او، فرمهایی که همراه کتابها ارسال میشوند، فقط ابزاری برای اطمینان از مطالعه کتاب نیستند؛ بلکه فرصتی برای شنیدن نظر کودکاناند. از پاسخهای آنان میتوان دریافت که کدام موضوع برایشان جذابتر بوده، چه شخصیتی را بیشتر دوست داشتهاند و در نوبت بعد چه نوع کتابی را ترجیح میدهند.
نامههای دانشآموزان نیز در این میان جایگاه ویژهای دارند. گاهی چند کودک بهطور مستقل درخواست کتابهایی با موضوعی مشترک را مطرح میکنند و همین درخواستها، مسیر انتخاب و آمادهسازی بستههای بعدی را مشخص میکند. کاردستیها، تشکرها و بازخوردهایی که همراه بستهها بازمیگردند نیز به شناخت دقیقتر دنیای ذهنی مخاطبان کمک میکنند.
رستمی میگوید در انتخاب کتاب، سه معیار را در کنار یکدیگر قرار میدهد: جذابیتی که از مطالعه شخصی کتاب به دست آورده، تناسب آن با سن و سطح خواندن دانشآموز و علاقهای که از طریق بازخوردهای اعضا شناخته است. به اعتقاد او، کتاب زمانی میتواند با کودک ارتباط برقرار کند که هم برای او جذاب باشد و هم با نیاز و دنیای ذهنیاش تناسب داشته باشد.
وقتی یک کتاب از قفسه بیرون میآید و در ذهن کودک زندگی میکند
شاید ملموسترین بخش فعالیت کتابخانه پستی را باید در واکنشهایی جستوجو کرد که پس از بازگشت بستهها آشکار میشوند. مسئول کتابخانه پستی بیرجند میگوید هرچند ارتباط او با اعضا بهصورت مستقیم و چهرهبهچهره نیست، نامهها، پاسخ مسابقهها و دستساختههای کودکان، تصویر روشنی از آنچه در کلاسها میگذرد به دست میدهند.
یکی از تجربههای جالب او، خطاب قرار گرفتن با عنوانهایی است که دانشآموزان برایش انتخاب کردهاند؛ گاهی «مدیر کانون» و گاهی «کتابفروش کانون». کودکانی که او را از نزدیک ندیدهاند، بر اساس تجربه خود از دریافت کتاب، تصویری از فرستنده آن در ذهن ساختهاند؛ تصویری که به گفته رستمی، از صمیمیترین نشانههای شکلگیری ارتباط با مخاطبان است.
در میان بازخوردهای دریافتی، بعضی دانشآموزان پس از مطالعه کتاب، به ساخت کتابهای دستساز روی آوردهاند؛ شخصیتهای داستان را ساختهاند، آنها را کنار هم چیدهاند و برای آثار خود جلد طراحی کردهاند. برای رستمی، این دستساختهها نشانهای فراتر از خواندن صرف هستند؛ نشانه اینکه داستان در ذهن کودک ادامه پیدا کرده و او را به بازآفرینی و خلق اثری تازه رسانده است.
او همچنین به خاطرهای از گزارش یکی از معلمان اشاره میکند؛ دانشآموزی که کتاب دریافتی را برای همکلاسیهایش تعریف کرده بود و معلم از این اتفاق فیلم گرفته بود. چنین تجربههایی، در کنار تغییر پاسخهای دانشآموزان در فرمهای کتابخوانی، از نشانههایی هستند که میتوانند از تقویت مشارکت، توانایی بیان و اعتمادبهنفس کودکان حکایت کنند.
مربی کتابخانه پستی؛ مدیری که باید یک چرخه فرهنگی را زنده نگه دارد
در این شیوه خدمترسانی، کار مربی به انتخاب و ارسال کتاب ختم نمیشود. پیگیری امانتها، ارتباط مستمر با معلمان، بررسی بازخوردها، توجه به درخواستهای اعضا و آمادهسازی منظم بستههای بعدی، مجموعهای از مسئولیتهایی است که استمرار این ارتباط را ممکن میکند.
رستمی تأکید میکند که نظم در ارسال بستهها، پاسخگویی به نامهها و توجه به تجربه دورههای پیشین، به کودک نشان میدهد که عضویت او در کتابخانه جدی گرفته میشود. حتی اشاره به یک درخواست یا کاردستی در نامه کوتاهی که همراه بسته بعدی فرستاده میشود، میتواند این احساس را در دانشآموز تقویت کند که فعالیت و نظرش دیده شده است.
در این میان، معلم رابط نقشی فراتر از واسطه انتقال کتاب دارد. او چشم کتابخانه در کلاس درس است؛ کسی که میتواند از واکنش دانشآموزان، گفتوگوهای آنان درباره کتاب و میزان استقبالشان از فعالیتها گزارش بدهد. به همین دلیل، همکاری مستمر با معلمان و مدیران مدارس، یکی از پایههای اصلی موفقیت این طرح به شمار میرود.
عدالت فرهنگی؛ فراتر از تعداد کتابهای ارسالی
مسئول کتابخانه پستی بیرجند، این خدمت را در تحقق عدالت فرهنگی مؤثر میداند؛ هرچند معتقد است اثرگذاری آن به تداوم فعالیت، همراهی معلمان، انتخاب درست کتاب و دریافت بازخورد از کودکان وابسته است.
از نگاه او، دسترسی دانشآموز یک روستای دورافتاده به کتاب، بدون نیاز به رفتوآمد به شهر یا وجود کتابخانه ثابت، خود گامی در مسیر توزیع عادلانه فرصتهای فرهنگی است؛ اما اهمیت این خدمت زمانی بیشتر آشکار میشود که کودک از دریافتکننده صرف کتاب به عضوی فعال تبدیل شود؛ کتاب بخواهد، درباره آن نظر بدهد، در مسابقه شرکت کند و حتی کتابی را به همکلاسی خود معرفی کند.
او در عین حال، وابستگی این چرخه به معلم رابط و احتمال کند شدن فعالیت در صورت جابهجایی یا کمبود وقت معلمان را از محدودیتهای موجود میداند. از نظر رستمی، توسعه شبکه معلمان رابط، مشارکت بیشتر خانوادهها در تجربه کتابخوانی، استفاده از دانشآموزان علاقهمند بهعنوان کتابیار و متنوعتر شدن مسابقهها و فعالیتهای خلاقانه میتواند به غنیتر شدن این خدمت کمک کند.
وی همچنین بر ضرورت ارزیابی کیفی فعالیتها تأکید دارد و معتقد است تعداد کتابهای ارسالشده و اعضای ثبتنامشده، بهتنهایی تصویر کاملی از دستاوردهای کتابخانه پستی ارائه نمیدهد. میزان مشارکت کودکان، تغییر کیفیت پاسخهای آنان، نمونهکارهای خلاقانه و مشاهدات معلمان، باید در کنار آمارهای کمی مورد توجه قرار گیرد.
رستمی در پایان، خانوادهها را به همراهی با فرزندانشان در تجربه کتابخوانی دعوت میکند و خطاب به معلمان، نقش آنان را در زنده نگه داشتن این ارتباط یادآور میشود. او از مسئولان نیز میخواهد کتابخانه پستی را نه صرفاً یک واحد ارسال کتاب، بلکه شبکهای فرهنگی با محوریت مدرسه، معلم و کودک ببینند؛ شبکهای که ارزش آن را باید در تداوم دسترسی و تغییری جستوجو کرد که در رفتار و تجربه خواندن دانشآموزان شکل میگیرد.
شاید در نهایت، معنای این خدمت را باید در همان بستههایی جستوجو کرد که بیهیاهو از شهر راهی روستا میشوند؛ بستههایی که با بازگشتشان، تنها کتابها به کتابخانه برنمیگردند، بلکه نامهها، سؤالها، نقاشیها و نشانههایی از دنیای کودکان نیز همراه آنهاست؛ دنیایی که با هر بار ورق زدن یک کتاب، پنجره تازهای به روی آن گشوده میشود.