به قلم: مینا ذاکر شهرک

بزرگترین و جامع ترین کتابخانه کودکان در دنیا کتابخانه بین‌المللی کودکان و نوجوانان است که به نام کتابخانه بین‌المللی مونیخ نیز شهرت دارد. با توجه به رشد و گسترش سریع و وسیع ادبیات کودکان و نوجوانان جهان،‌ حضور چنین کتابخانه‌ای بسیار مغتنم و تلاش در روزآمد کردن موجودی این کتابخانه از کلیه آثار منتشره بومی کشورهای مختلف بسیار ضروری است. در این میان‌، حضور ادبیات کودکان و نوجوانان ایران در این کتابخانه به همراه کتابداران ایرانی در آنجا برای تنظیم و آماده سازی این منابع از سویی سبب خشنودی است و از سوی دیگر برای غنی‌تر شدن این مجموعه مسئولیت سنگینی بر کلیه دست اندرکاران این کتابخانه‌ها و ادبیات کودکان و نوجوانان را موجب می‌شود. در سایه این حضور مسئولانه است که کتابخانه بُعد بین‌المللی و مرجعی خویش را در حوزه ادبیات کودکان و نوجوانان حفظ خواهد نمود.

این کتابخانه،‌ تنها کتابخانه در دنیاست که مجموعه عظیمی از ادبیات کودکان و نوجوانان سراسر جهان را در اختیار دارد. کتابخانه بین‌المللی کودکان و نوجوانان در 15 دسامبر سال 1949 توسط یلالپمن[1] تاسیس شد. هدف آن تشویق و پرورش ذوقی کودکان و نوجوانان برای ایجاد عادت مطالعه در سراسر جهان، گردآوری، سازماندهی و اشاعه اطلاعات و اخبار مورد نیاز شاگردان و آموزگاران و برگزاری نمایشگاه است. این کتابخانه تحقیقاتی می‌کوشد از تمامی جهان و نشریات مربوط به ادبیات کودکان و نوجوانان را گردآورد و در دسترس متخصصان، محققان و دست اندرکاران ادبیات کودکان و نوجوانان قرار دهد. بیش از 1000 ناشر معتبر از سراسر جهان با کتابخانه در ارتباط هستند و اخبار جدید مربوط به کتاب‌های کودکان را به این کتابخانه می‌رسانند.

تشکیلات کتابخانه

بعد از تاسیس کتابخانه در سال 1949 ریاست آن به مدت 10 سال به عهده بنیان گذار آن یلالپمن بوده است. پس از آن توسط افراد دیگر اداره شد. کتابخانه از نظر فرهنگی وابسته به یونسکو است. از نظر مالی نیز از سه منبع وزارت فرهنگ آلمان، وزارت فرهنگ ایالت باواریا، و شهرداری شهر مونیخ تغذیه می‌کند.

محل کتابخانه از سال 1983 در قلعه قدیمی بازسازی شده‌ای در حاشیه مونیخ به نام بلوتن بری [2] قرار داده شده است. این قلعه در سده پانزدهم میلادی ساخته شده و یک کلیسای کوچک نیز در حاشیه محوطه اصلی قلعه وجود دارد.

فعالیت های کتابخانه

فعالیت‌های کتابخانه با تقسیم‌بندی کتابخانه به بخش‌های مختلف انجام می‌پذیرد. بخش‌های عمده موجود در آن را می‌توان به شرح زیر برشمرد.

الف . بخش تحقیق و پژوهش

ب. بخش زبان

ج. بخش فارسی

د. بخش امانت

ه. بخش انتشارات

و. انجمن کتاب های تاریخی کودکان

الف . بخش تحقیق و پژوهش

این بخش مراجع بین‌المللی را برای استفاده علاقه‌مندان از سراسر جهان گرد می‌آورد و خدمات مورد تقاضای استفاده‌کنندگان را از طریق تلفن، پست، و یا مراجعه حضوری ارائه می‌دهد. مجموعه منابع این بخش عبارتند از: کتاب‌ها و نشریات مرجع با 30000 جلد منابع مربوط به کودکان و مجلات بین‌المللی کودکان (تا 2005)؛ 30000 جلد کتاب و منابع تحقیق درباره کودک؛ 253 عنوان نشریه تخصصی؛ و بیش از 10000 فقره سند و مدرک. سایر منابع شامل پوسترها، تقویم‌ها، نسخه‌های خطی، دستنوشته‌ها، اصل تصاویر کتاب‌های کودکان، و آثار هنری کودکان است.

ب. بخش زبان

 در این بخش منابعی به اکثر زبان‌های زنده دنیا نگهداری می‌شوند. بخشی از این زبان‌ها عبارتند از: زبان‌های آسیای شرقی، آلمانی، اسکاندیناویایی، اسلاوی، افریقایی، انگلیسی، ایتالیایی، ترکی، دانتو، رومانیایی، رومنی (لهجه‌های جنوب شرقی سویس و شمال ایتالیا)، سلتی، فرانسوی، فنلاندی، عربی، فارسی، مالتی، مجاری، هلندی، یونانی، و همه زبان‌های جمهوری‌های شوروی سابق.

منابع موجود در این بخش از طریق همکاری کتابخانه‌ها، شعبه‌های ملی دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان و ناشران کشورهای مختلف تأمین می‌شود. در این بخش علاوه بر گردآوری منابع، فعالیت‌های گوناگونی مانند پاسخگویی به درخواست‌های مربوط به آثار کودکان از سرزمین‌های دیگر، برگزاری نمایشگاه کتاب، و گردآوری شرح حال پدیدآورندگان آثار کودکان انجام می‌شود و فهرست کتاب‌ها و نشریات مناسب نیز به‌طور متناوب انتشار می‌یابد.

منابع موجود در بخش زبان، به‌دلیل تنوع آن، به‌طور عمده توسط کتابداران یا دست‌اندرکاران ادبیات کودکان کشور مربوط فهرستنویسی و آماده‌سازی می‌شود؛ به ‌این منظور کتابخانه بین‌المللی جوانان برای تأمین نیروی انسانی لازم به کشورهای موردنظر بورس اعطا می‌کند.

ج. بخش فارسی

این بخش در 1990/1369 مجموعه‌ای حدود 1100 جلد کتاب، 10 عنوان نشریه، و 4 عنوان منبع پژوهشی در موضوع ادبیات کودکان و نوجوانان به همراه چند عنوان کتاب غیرفارسی (ترکی، کردی، و عربی) داشت. در این سال حدود 80 ناشر ایرانی از طریق ارسال کتاب با این کتابخانه همکاری داشته‌اند. فعال‌ترین آنها کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان بوده است. شورای‌ کتاب‌ کودک‌ نیز از 1995 با ارسال کتاب‌های "برگزیده" و "معرفی ویژه" هر سال خود، به جمع ارسال‌کنندگان کتاب برای این کتابخانه پیوسته است.

د . بخش امانت

مراجعان این کتابخانه هم متخصصان و نویسندگان و مصوران و در کل دست اندرکاران ادبیات کودکان هستند و هم خود کودکان و نوجوانان، بخش امانی کتابخانه، به 12 زبان مختلف فقط به کودکان کتاب امانت می دهد. فعالیت‌های دیگر این بخش کتابخانه برنامه‌های منظم آن از جمله جلسات مطالعه و بررسی کتاب‌ها، کلاس‌های مکالمه و آموزش زبان های فرانسوی و انگلیسی، کلاس های  نقاشی، برنامه های مخصوص روزهای مهم مثل مطالعه آثار یک نویسنده مشخص، تهیه و آماده سازی کتاب، تشکیل نمایشگاه کتاب های تازه منتشر شده، برنامه های تئاتر و نمایش و مانند آنهاست. همچنین کتابخانه دارای بخش وسایل دیداری و شنیداری نیز هست که به طور مستقیم به کودکان و نوجوانان سرویس می دهد.

ه- بخش انتشارات

کتابخانه بین‌المللی کودکان و نوجوانان نشریه ای دارد که به نام خود کتابخانه، آی. جی. بی.[3] خوانده می‌شود که هر چهار ماه یکبار توسط کتابخانه منتشر می‌شود. این نشریه شامل مقاله‌های تخصصی درباره ادبیات کودکان و نوجوانان جهان، ‌کتابشناسی‌ها، برنامه‌ها و فعالیت‌های کتابخانه در فصل بعد است. در پاییز هر سال نیز بولتنی حاوی منتخبی از کتاب‌های کودکان و نوجوانان به آلمانی منتشر می‌کند. همچنین نشریه‌ای به نام وایت ریونز[4]  که به زبان انگلیسی منتشر می‌شود که در آن کتاب‌های مناسب معرفی می‌شوند. این نشریه برگزیده‌ای از آثار و نوشته‌های جدید تحقیقاتی درباره ادبیات کودکان را نیز دربر می‌گیرد. همچنین فهرست‌هایی مانند فهرست نویسندگان، مصوران، عنوان کتاب‌ها، فهرست راهنمای کتاب‌ها بر اساس الفبای نام کشورهای مختلف فعال در ادبیات کودکان، فهرست کتاب‌های غیرداستان و فهرست موضوعی اسناد و نشریات ادواری ادبیات کودکان را نیز منتشر می‌کند.

 از دیگر فعالیت‌های کتابخانه می‌توان از نمایشگاه‌ها، سمینارها و سمپوزیوم‌ها و ارائه فرصت‌های مطالعاتی به محققان کشورهای خارجی نام برد.

این کتابخانه در پاییز هر سال به مدت پنج هفته نمایشگاه بین‌المللی کتاب کودکان و نوجوانان را برگزار می‌کند. در این نمایشگاه عمومی 4500 کتاب جدید کودکان و نوجوانان که از میان کتاب‌های گردآوری شده در کتابخانه بین‌المللی جوانان در سال قبل برگزیده شده است به نمایش گذاشته می‌شود. مجموعه این نمایشگاه همواره در سراسر آلمان در سفر بوده و به نمایش عموم گذاشته می‌شود. همچنین نمایشگاه‌های متعددی درباره موضوع‌های مختلف از جمله تصویرگران یا نویسندگان آثار کودکان، آثار مربوط به کودکان در کشورها یا فرهنگ‌های دیگر و موضوع‌های روز یا تاریخی درباره ادبیات کودکان برگزار می‌کند. برای بیشتر این نمایشگاه‌ها گزارش‌های اختصاصی و فهرست تهیه و عرضه می‌شود.

کتابخانه بین‌المللی کودکان در هر بهار در نمایشگاه‌های بین‌المللی کتاب کودک از جمله نمایشگاه بین‌المللی کتاب جوانان در نمایشگاه کتاب کودک بولونیا[5] و نمایشگاه کتاب فرانکفورت[6] شرکت می‌کند و ضمن برپایی غرفه‌ای، مجموعه‌ای منتخب از کتاب‌های 45 کشور را برای ترجمه به ناشران توصیه می‌کند.

این کتابخانه همکاری نزدیکی با سازمان یونسکو، دست اندرکاران حرفه‌ای کتاب کودک، مدیران، منتقدان، ویراستاران، بازنویسان، کتابداران، محققان، متخصصان دانشگاهی و دانشجویان دارد. به منظور برگزاری این پیوندهای بین المللی و فراهم آوردن فرصت‌های تبادل اطلاعات و دستاوردهای تحقیقاتی سمینارها، سمپوزیوم و کنفرانس‌هایی برگزار می‌کند که اغلب با همکاری سایر سازمان ها از جمله کمیسیون ملی یونسکو در آلمان صورت می‌گیرد.

این کتابخانه فرصت مطالعاتی حداکثر سه ماهه‌ای را در اختیار محققان و دانشجویان خارجی می‌گذارد. فرم‌های استفاده از این فرصت مطالعاتی در صورت درخواست برای متقاضیان ارسال  می‌شود.