به گزارش روابط عمومی اداره کل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان فارس، کارگاه آموزشی نقش و کارکرد مکان در داستان نویسی، ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ با حضور اعظم زارع، نویسنده، پژوهشگر و مربی مسئول مرکز کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان مرودشت و اعضای نوجوان طرح سیمرغ، به صورت برخط برگزار شد.
این برنامه در ادامه فرایند توانمندسازی داستان نویسان نوجوان طرح سیمرغ و با هدف ارتقای مهارت روایت پردازی، تقویت نگاه خلاق، افزایش دقت در مشاهده و آشنایی اعضا با کارکرد حرفه ای عناصر داستان برگزار شد.
اعظم زارع در آغاز این نشست بیان کرد: مکان در داستان تنها محل وقوع رویدادها نیست، بلکه عنصری زنده و اثرگذار است که فضای ذهنی روایت را می سازد و مخاطب را پیش از آغاز رخدادها، با احساس و حال و هوای داستان همراه می کند.
وی گفت: نویسنده باید هنگام انتخاب مکان، به تاثیری که فضا بر ذهن و احساس مخاطب می گذارد، توجه داشته باشد. یک خانه متروک می تواند اضطراب و ناامنی را القا کند، مسیری ناشناخته می تواند حس رازآلودگی و انتظار را برانگیزد و طبیعتی آرام می تواند زمینه انتقال حس صلح و آرامش را فراهم سازد. از این رو، مکان بخشی از زبان روایت به شمار می رود و انتخاب آگاهانه آن، جهان داستان را باورپذیرتر می کند.
زارع در ادامه با اشاره به نقش مکان در شخصیت پردازی بیان کرد: محیط، توانایی معرفی غیرمستقیم شخصیت ها را دارد. وضعیت اتاق، نوع وسایل، چیدمان اشیا، میزان نور، رنگ ها و حتی سکوت یا شلوغی فضا، می تواند مخاطب را با روحیه، سبک زندگی و دغدغه های درونی شخصیت همراه کند.
وی افزود: اتاقی مرتب با کتاب ها و وسایلی منظم، می تواند از دقت، آرامش و نظم شخصیت خبر دهد و محیطی خاموش، درهم و رهاشده، ممکن است بازتابی از تنهایی، اندوه یا پریشانی درونی او باشد. در داستان نویسی بهتر است ویژگی های شخصیت را با نشانه های محیطی و جزئیات داستانی نشان دهید و از توضیح های صریح و مستقیم فاصله بگیرید.
این نویسنده و پژوهشگر، نقش مکان در ایجاد بحران، گره و کشمکش داستان را از دیگر ظرفیت های مهم این عنصر دانست و گفت: محیط می تواند شخصیت را با مانع روبه رو کند و او را به انتخاب، مقاومت و واکنش وادارد. بیابانی خشک، دریایی ناآرام، زندانی بسته، شهری پر ازدحام، آسانسوری متوقف شده، ساختمانی متروک یا منطقه ای جنگ زده، نمونه هایی از مکان های چالش زا هستند که می توانند مسیر رویدادها و سرنوشت شخصیت را تغییر دهند.
زارع خطاب به اعضا بیان کرد: هنگام طراحی موقعیت داستانی، از خود بپرسید مکان انتخاب شده چه مانعی در برابر شخصیت قرار می دهد و او را به چه تصمیم یا واکنشی وادار می کند. محیط فقط پس زمینه داستان نیست، بلکه می تواند در گره افکنی، ایجاد تعلیق و افزایش کشش روایت نقشی فعال داشته باشد.
وی در بخش دیگری از این نشست، پیوند میان مکان و سرعت روایت را بررسی کرد و گفت: فضاهای گسترده مانند جاده، دشت، دریا و خیابان، معمولا احساس حرکت، آزادی و گسترش رویدادها را در داستان ایجاد می کنند؛ در حالی که فضاهای محدود مانند اتاق، راهرو، زیرزمین و آسانسور، تمرکز روایت را افزایش می دهند و حس انتظار، فشار یا درنگ را به مخاطب منتقل می کنند.
زارع افزود: نویسنده با تغییر سنجیده مکان و توجه به ویژگی های هر فضا، می تواند ریتم رخدادها و میزان تمرکز مخاطب بر شخصیت ها و جزئیات را مدیریت کند. گاه یک فضای بسته، تنش درونی شخصیت را آشکارتر می سازد و گاه یک مسیر طولانی، فرصت حرکت، تحول و کشف را در اختیار روایت قرار می دهد.
وی با تاکید بر اهمیت جزئیات حسی در توصیف مکان بیان کرد: برای آفرینش فضایی زنده، ملموس و اثرگذار، باید از نشانه های دیداری، شنیداری، بویایی، چشایی و لامسه بهره بگیرید. نویسنده برای معرفی مکان، همواره به نام بردن مستقیم از آن نیاز ندارد.
این مربی مسئول گفت: صدای بوق کشتی، بوی دود در هوای سرد، رد نم بر دیوار، گرمای آسفالت زیر پا یا بوی نان تازه، می تواند مخاطب را بی آن که نام مکان را بشنود، به فضای داستان هدایت کند. جزئیات زمانی ارزشمند هستند که در خدمت روایت، شخصیت و فضای عاطفی داستان قرار گیرند.
زارع ادامه داد: مشاهده دقیق محیط پیرامون، دایره واژگان شما را گسترش می دهد و توان تصویرسازی را افزایش می دهد. به نور، صدا، بو، بافت اشیا، تغییر فصل ها، رفت و آمد آدم ها و سکوت فضاها توجه کنید؛ زیرا هر یک از این نشانه ها می تواند به جهان داستان شما هویت ببخشد.
وی در ادامه به کارکرد مکان در داستان های تخیلی و طنز پرداخت و بیان کرد: در داستان های تخیلی، می توانید فضاهایی بیافرینید که قواعد جهان واقعی در آن ها دگرگون می شود؛ مکان هایی که اشیا سخن می گویند، زمان مسیری متفاوت می پیماید یا راه ها به جهان هایی ناشناخته گشوده می شوند.
زارع افزود: مکان های نامتعارف یا محدود، در خلق موقعیت های طنز نیز نقش موثری دارند. هنگامی که شخصیت در فضایی پیش بینی نشده و ناسازگار با خواسته های خود قرار می گیرد، زمینه رخدادهای خنده دار و موقعیت های طنزآمیز فراهم می شود.
وی در بخش پایانی نشست گفت: از توصیف های طولانی و بی کارکرد، کاربرد افراطی جزئیات، جابه جایی های ناگهانی و مبهم میان مکان ها و بی توجهی به پیوند محیط با مسیر روایت پرهیز کنید. هر جزئیاتی که وارد داستان می شود، باید دلیلی برای حضور داشته باشد و به پیشبرد روایت، شناخت شخصیت یا ایجاد فضای مورد نیاز کمک کند.
کارگاه آموزشی نقش و کارکرد مکان در داستان نویسی با تاکید بر جایگاه فعال مکان در آفرینش جهان داستان پایان یافت؛ عنصری که می تواند با زبان نور، صدا، بو، اشیا و خاطره ها، در کنار شخصیت ها حرکت کند و به روایت، هویت، عمق و پویایی ببخشد.
