۱. رمز موفقیت شما در افزایش امانت کتاب چیست؟
مهمترین رمز موفقیت ما در افزایش امانت کتاب، ایجاد رابطهای عاطفی و دوستانه میان اعضا و کتاب است. کتاب باید در همان نگاه نخست، با ظاهر جذاب و متناسب با گروه سنی کودک و نوجوان، اشتیاق خواندن را در او برانگیزد. البته در این میان، تجربه و توانمندی مربی اهمیت زیادی دارد؛ اینکه بتواند با چینش مناسب کتابها، معرفی خلاقانه و ارتباط صمیمانه با عضو، او را در انتخاب کتاب راهنمایی کند.
تلاش کردهایم کتاب، محور اصلی فعالیتهای فرهنگی، هنری و ادبی مرکز باشد. قصهگویی، نمایش، بازی، کاردستی، بازدید و بستههای فرهنگی با محوریت کتاب، اختصاص پانل معرفی کتاب با استفاده از تصاویر و بخشهای جذاب آثار و مشارکت اعضا در تهیه پوسترهای معرفی کتاب، از جمله تجربههای موفق ما در این زمینه بوده است.
یکی از روشهای تأثیرگذار، تبدیل قصه یک کتاب به نمایش خلاق با مشارکت فعال اعضاست. در این تجربه، داستان از یک روایت خواندنی فراتر میرود و به خاطرهای ماندگار در ذهن کودکان تبدیل میشود.
استفاده از کتابهایی که انیمیشن آنها نیز در دسترس است، تجربه موفق دیگری بوده است. گاهی بچهها پس از تماشای انیمیشن، برای امانت گرفتن کتاب اصلی به کتابخانه مراجعه میکنند. کتابهایی مانند «گروفالو»، «یکی کم است» و «دیو دیگ به سر» از این جملهاند.
در کنار این فعالیتها، در نظر گرفتن امتیازهایی مانند انتخاب کتابخوانها برای اردو و بازدید و بهرهمندی از بازیهای رایگان نیز جذابیتهایی ایجاد کرده که اعضا را به مطالعه بیشتر ترغیب میکند.
همچنین گفتوگوی کوتاه و صمیمانه با اعضا هنگام بازگرداندن کتاب، درباره حالوهوای داستان و شخصیتهای آن، اهمیت زیادی دارد. این گفتوگوها هم به تقویت مهارت بیان کودک کمک میکند و هم فرصتی برای شناخت سلیقه و برداشت او از کتاب در اختیار مربی قرار میدهد.
۲. چگونه کتاب مناسب را به مخاطب مناسب پیشنهاد میکنید؟
شناخت مخاطب، نخستین گام در معرفی کتاب است. تلاش میکنیم از طریق گفتوگو با اعضا، شناخت علایق، توجه به انتخابهای قبلی و بررسی واکنش آنها به کتابهای مختلف، سلیقه مطالعاتی هر کودک را بشناسیم.
برای بعضی اعضا، داستانهای طنز و ماجراجویانه جذابتر است و برخی به کتابهای تخیلی، علمی یا تصویری علاقه دارند. بنابراین بهجای معرفی یکسان کتاب به همه، متناسب با گروه سنی، روحیه، توانایی مطالعه و علاقه هر عضو، کتاب مناسب را پیشنهاد میکنیم.
در این مسیر، از خود اعضای کتابخوان نیز کمک میگیریم. در گفتوگوهای دوستانه، کتابهای مورد علاقه آنها را از نظر محتوا و موضوع بررسی میکنیم و فرصت میدهیم تجربههای مطالعاتی خود را با دیگران به اشتراک بگذارند.
همراهی عضو تا پای قفسه و گفتوگو درباره محتوای کتاب نیز به انتخاب بهتر کمک میکند. جدا کردن و نشاندار کردن قفسه رمان کودک، قفسه داستانهای حیوانات که مورد علاقه بسیاری از کودکان است و قرار دادن کتابهای پرخواننده یا کمتر دیدهشده روی میزی جداگانه، از تدابیری است که برای آسانتر شدن انتخاب و جلب توجه اعضا به کار گرفتهایم.
البته این کار به مطالعه خود مربی هم برمیگردد. مربی باید کتابها را بشناسد و پیش از معرفی، آنها را مطالعه کرده باشد تا بتواند با شناخت کافی، کتاب مناسبی به عضو پیشنهاد دهد.
تأثیر کارگاههای نوشتن خلاق و داستاننویسی را نیز در معرفی کتابهای خوب به اعضا نباید نادیده گرفت. تجربه ادبی یک شعر یا قصه توسط مربی در این کارگاهها، گاهی باعث شده اعضا برای امانت گرفتن کتاب موردنظر به سراغ قفسهها بروند. بازدید بچهها از عطاری با توجه به کتاب «مریمگلی»، نمونه موفقی از همین پیوند میان کتاب و تجربه عملی است.
۳. برای تبدیل امانت کتاب به یک عادت مستمر در میان اعضا چه کردهاید؟
مطالعه باید به بخشی از زندگی روزمره اعضا تبدیل شود، نه فعالیتی کوتاهمدت و محدود به حضور در مرکز. ما مربیان سعی میکنیم علایق مطالعاتی هر عضو را بهخوبی بشناسیم تا پس از خواندن هر کتاب، بتوانیم گزینه مناسبی برای مطالعه بعدی به او پیشنهاد کنیم.
گفتوگو درباره کتابهای خواندهشده، تشویق اعضا به معرفی کتاب به دوستانشان و پیوند دادن مطالعه با فعالیتهای هنری و ادبی، کمک میکند کتابخوانی به تجربهای لذتبخش و مستمر تبدیل شود.
یکی از تجربههای جذاب ما، استفاده از تواناییها و علایق اعضا در ساخت کلیپهای معرفی کتاب است. وقتی کودک و نوجوان خودش کتابی را انتخاب میکند، درباره آن صحبت میکند و کلیپ معرفی کتاب را با نام خودش در گروهها به اشتراک میگذارد، احساس ارزشمندی و انگیزه بیشتری برای مطالعه پیدا میکند.
همچنین اعضای کلاس نقاشی یا علاقهمندان به کاردستی، تهیه پوستر معرفی یک کتاب را بر عهده میگیرند. اطلاعرسانی درباره ورود کتابهای جدید، معرفی کتاب در گروههای کانونی و به نقد گذاشتن کتابهای شعر و رمان نیز از دیگر تدابیر مربیان برای استمرار ارتباط اعضا با کتاب است.
۴. چه ابتکار یا تجربه متفاوتی در مرکز شما بیشترین تأثیر را در ترویج کتابخوانی داشته است؟
یکی از تجربههای ارزشمند مرکز، پیوند دادن کتابخوانی با فعالیتهای نمایشی، قصهگویی و برنامههای خلاقانه است. تجربه حضور گروه نمایشی کانون در مدارس، نمونهای از این رویکرد بود.
در این برنامهها تلاش کردیم کودکان در فضایی شاد و متفاوت با قصه و کتاب ارتباط برقرار کنند و پس از تماشای نمایش، برای خواندن کتابی که نمایش بر اساس آن شکل گرفته بود، اشتیاق نشان دهند. این تجربه بهاندازهای میان اعضا جا افتاده که آنها بلافاصله پس از قصهگویی یا بازگرداندن کتاب، آمادگی خود را برای تشکیل گروه نمایشی جدید اعلام میکنند.
تجربه موفق دیگر ما اجرای طرح «گل دانایی» بود. در این طرح، برای هر عضو کتابخوان، گلی در حال رشد روی پانل در نظر گرفته شده بود که تصویر خود عضو نیز در کنار آن قرار داشت. با خواندن هر کتاب، گل او قد میکشید و برگ تازهای به آن اضافه میشد.
این طرح با استقبال خوبی از سوی اعضا روبهرو شد و انگیزهای شیرین برای ادامه مطالعه ایجاد کرد. نتیجه این تلاشها را در موفقیت اعضا نیز دیدیم؛ بهطوریکه در سال گذشته، دو عضو کتابخوان استانی و یک عضو کتابخوان کشوری از مرکز ما معرفی شدند.
هنوز هم خاطره اعضایی که بلافاصله پس از تعطیلی مدرسه به کانون میآمدند تا از کتابهای منتظرشان باخبر شوند، برای ما بسیار ارزشمند است. این همان لحظهای است که احساس میکنیم کتاب توانسته جایگاه خودش را در زندگی کودک پیدا کند.
۵. خانوادهها و مدارس چه جایگاهی در موفقیت شما داشتهاند؟
خانواده و مدرسه دو همراه مهم در مسیر ترویج کتابخوانی هستند.
در مرکز بشرویه تلاش کردهایم ارتباط مستمری با مدارس داشته باشیم؛ چه مدارسی که در همسایگی کانون قرار دارند و چه مدارسی که از مرکز فاصله بیشتری دارند. حضور دانشآموزان برای بازدید از کانون، حضور مربیان در مدارس و اجرای برنامههای فرهنگی و هنری، از جمله راهکارهای ما برای گسترش این ارتباط بوده است.
در کنار مدارس، خانوادهها نیز جایگاه ویژهای در فعالیتهای مرکز دارند. هنوز هم بسیاری از والدین وقتی وارد مرکز میشوند، به سراغ قفسههایی میروند که شاید کتاب مورد علاقه دوران کودکیشان همچنان در آنجا باشد. آنها با علاقه نام کتاب و حتی خلاصهای از داستانش را به یاد میآورند؛ خاطرهای زنده از پیوندی که سالها پیش با کتاب و کانون داشتهاند.
حضور افتخاری والدینی که خود از اعضای پیشکسوت کانون بودهاند در اجرای برنامهها، همچنین عضویت و مشارکت آنها در شورای والدین، از ظرفیتهای ارزشمند مرکز ماست.
ما با افتخار پذیرای پیشنهادها و همراهی خانوادهها در اردوها، مسابقات، جشنها و رویدادهای فرهنگی و هنری بوده و هستیم. این مشارکت دوطرفه، اعتماد و ارتباط میان خانوادهها و کانون را تقویت کرده و زمینه مناسبی برای ترویج فرهنگ کتابخوانی در خانوادهها فراهم آورده است.
حتی والدین، ویژگیها و عادتهای مطالعاتی فرزندشان را با ما در میان میگذارند و این شناخت، کمک بزرگی به مربیان میکند تا اعضا را در انتخاب کتاب مناسب بهتر راهنمایی کنند.
۶. چگونه تأثیر فعالیتهای خود را ارزیابی میکنید؟
آمار امانت کتاب یکی از شاخصهای مهم ارزیابی عملکرد کتابخانه است، اما بهتنهایی نمیتواند میزان علاقهمندی اعضا به مطالعه را نشان دهد. در کنار این آمار، باید به تغییر رفتار مطالعاتی اعضا نیز توجه کرد.
برخی از نشانههایی که میتوانند میزان موفقیت فعالیتهای کتابخوانی را مشخص کنند، عبارتاند از:
-
افزایش دفعات مراجعه اعضا به کتابخانه، حتی بدون حضور در برنامههای از پیش تعیینشده؛
-
تمایل اعضا به امانت گرفتن کتابهای بیشتر و متنوعتر؛
-
مراجعه مجدد برای دریافت کتاب جدید، بلافاصله پس از بازگرداندن کتاب قبلی؛
-
توانایی کودکان در معرفی کتابی که خواندهاند و بیان نظر شخصی درباره آن؛
-
شکلگیری گفتوگوهای خودجوش درباره داستانها و شخصیتهای کتاب؛
-
معرفی کتابخانه به دوستان و دعوت آنها برای عضویت؛
-
علاقهمندی اعضا به شرکت در فعالیتهای ادبی و فرهنگی مرتبط با کتاب.
یکی از ارزشمندترین نشانههای موفقیت، زمانی است که کودک خودش برای یافتن کتاب جدید به مربی مراجعه میکند و با اشتیاق درباره کتابی که خوانده صحبت میکند. در چنین شرایطی، کتابخوانی از یک فعالیت پیشنهادی به یک علاقه شخصی تبدیل شده است.
۷. مهمترین توصیه شما به سایر مربیان کانون برای ارتقای شاخص امانت کتاب چیست؟
اگر بخواهیم تجربه خود را در قالب چند راهکار عملی به سایر همکاران منتقل کنیم، بر سه نکته تأکید داریم:
نخست؛ شناخت دقیق اعضا و معرفی هدفمند کتاب.
بهجای معرفی یکسان کتاب به همه کودکان، علایق، روحیات و ویژگیهای هر عضو را بشناسیم. کتاب مناسب برای هر کودک میتواند نقطه شروع یک رابطه ماندگار با مطالعه باشد.
دوم؛ پیوند دادن کتاب با فعالیتهای جذاب و خلاقانه.
کتاب را از فضای قفسهها خارج کنیم و با قصهگویی، نمایش، نقاشی، بازی، فعالیتهای ادبی و کارگاههای هنری به تجربهای زنده و جذاب تبدیل کنیم. کودک باید احساس کند کتاب دریچهای به دنیای تجربههای تازه است.
سوم؛ استمرار ارتباط با اعضا و خانوادهها.
ترویج کتابخوانی فعالیتی مقطعی نیست. باید برای بازگشت دوباره اعضا برنامه داشته باشیم، مطالعه آنها را پیگیری کنیم، خانوادهها را همراه سازیم و فضای کتابخانه را به محیطی امن، صمیمی و سرشار از فرصتهای تازه برای کشف و یادگیری تبدیل کنیم.
افزایش امانت کتاب تنها با توصیه به مطالعه اتفاق نمیافتد؛ بلکه باید کاری کنیم که عضو طعم لذت کشف کردن، خیالپردازی، دانستن و تجربه کردن را در کتاب بچشد.
کتابخانه نباید فقط جایی برای گرفتن و پس دادن کتاب باشد؛ بلکه باید محیطی زنده و پویا باشد که کودک با یک کتاب وارد آن میشود و با دنیایی از پرسشها، خیالها، تجربهها و اشتیاق به دانستن از آن بیرون میرود.
هدف نهایی ما پرورش نسلی است که کتاب را نه برای یک دوره یا یک مناسبت، بلکه برای تمام فصلهای زندگی خود انتخاب کند.