حسین جوادنیا: کتاب برای من ساعت کاری ندارد؛ ۱۹ سال زندگی با کتاب در مسیر تربیت کودکان روستایی

حسین جوادنیا، مربی مرکز سیار روستایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان خراسان جنوبی، با ۱۹ سال تجربه فعالیت در کانون، کتاب را نه صرفاً ابزاری برای مطالعه، بلکه زیربنای فعالیت‌های فرهنگی، هنری و تربیتی می‌داند. او که سال‌ها در مسیر خدمت به کودکان و نوجوانان مناطق روستایی گام برداشته است، معتقد است کتاب می‌تواند افق نگاه کودکان را فراتر از محدوده جغرافیایی محل زندگی‌شان گسترش دهد و زمینه‌ساز رشد فکری، خلاقیت، مهارت گفت‌وگو و ارتباط اجتماعی آنان باشد. روایت او، روایت مربی‌ای است که کتاب را به قصه‌گویی، نمایش، نقاشی و تجربه‌های خلاقانه کودکان پیوند زده و باور دارد دوستی با کتاب نباید به ساعت کاری و برنامه‌های مقطعی محدود شود.

۱. در میان فعالیت‌های متنوعی که یک مربی کانون می‌تواند با اعضا اجرا کند، شما در طول یک سال بیشترین تمرکز و توفیق را در فعالیت‌های کتاب‌محور داشته‌اید. چه عاملی باعث شده کتاب و فعالیت‌های مبتنی بر آن، جایگاه ویژه‌ای در برنامه‌های شما پیدا کند؟

برای من کتاب هیچ‌وقت صرفاً وسیله‌ای برای مطالعه نبوده است؛ کتاب را پایه و اساس بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی، هنری و حتی اجتماعی می‌دانم. من عاشق کتابم و ۱۹ سال است که در کانون با کتاب‌ها زندگی می‌کنم. باور دارم اگر کودک یا نوجوان با کتاب مأنوس نباشد، در فعالیت‌های هنری، اجتماعی و حتی در زندگی شخصی خود نیز نمی‌تواند به آن عمق فکری و خلاقیتی که باید، دست پیدا کند.

این موضوع برای من، به‌ویژه در کار با کودکان مناطق روستایی، اهمیت بیشتری دارد. بارها دیده‌ام که کتاب چگونه می‌تواند پنجره‌ای تازه به روی بچه‌هایی باز کند که شاید فرصت کمتری برای آشنایی با دنیای بیرون از محیط زندگی خود داشته باشند. کتاب به آن‌ها کمک می‌کند بهتر فکر کنند، بهتر حرف بزنند و ارتباط مؤثرتری با دیگران برقرار کنند.

به همین دلیل تلاش می‌کنم هیچ‌وقت بدون کتاب وارد کلاس نشوم. معمولاً نخستین فعالیت من کتاب‌خوانی است و خلاصه‌نویسی و بازگویی برداشت‌های بچه‌ها از کتاب را نیز در کنار آن قرار می‌دهم. برای من، کتاب نقطه شروع فعالیت است، نه پایان آن.

۲. فعالیت کتاب‌محور صرفاً به معرفی یا روخوانی کتاب محدود نمی‌شود و می‌تواند به تجربه‌ای جذاب و اثرگذار برای اعضا تبدیل شود. شما معمولاً از چه شیوه‌ها و روش‌هایی برای پیوند دادن کتاب با فعالیت‌های فرهنگی، هنری و ادبی استفاده می‌کنید؟

تلاش من این است که کتاب از حالت خشک و صرفاً خواندنی خارج شود و بچه‌ها بتوانند با شخصیت‌ها و اتفاقات داستان زندگی کنند. برای همین، بعد از روخوانی یک کتاب یا قصه‌گویی، از آن‌ها می‌خواهم برداشت خود را به شکل‌های مختلف نشان دهند؛ گاهی داستان را نقاشی می‌کنند، گاهی درباره شخصیت‌های آن نمایش کوتاهی اجرا می‌کنند و گاهی در قالب بحث‌های گروهی درباره اتفاقات و پیام داستان به گفت‌وگو می‌نشینند.

یکی از ابزارهایی که همیشه در کتابخانه در اختیار بچه‌ها قرار می‌دهم، عروسک‌های نمایشی است. بعد از قصه‌گویی، کودکان با استفاده از این عروسک‌ها، داستان را آن‌گونه که خودشان فهمیده‌اند و برداشت کرده‌اند، دوباره اجرا می‌کنند.

برای من مهم است که بچه‌ها فقط شنونده یا خواننده داستان نباشند؛ آن‌ها باید فرصت پیدا کنند داستان را از نگاه خودشان بازآفرینی کنند. وقتی کودکی یک قصه را به نمایش تبدیل می‌کند، در واقع دارد فکر می‌کند، انتخاب می‌کند، تخیل خود را به کار می‌گیرد و آموخته‌هایش را به زبان خودش بیان می‌کند.

۳. یکی از چالش‌های مربیان، ایجاد انگیزه پایدار برای مطالعه در کودکان و نوجوانان است. شما چگونه اعضا را به سمت انتخاب کتاب، مطالعه مستمر و مشارکت فعال در برنامه‌های کتاب‌محور سوق می‌دهید؟ چه تجربه موفقی در این زمینه داشته‌اید؟

به اعتقاد من، بچه‌ها باید به مطالعه عادت کنند، اما این انگیزه را نمی‌توان با دستور و اجبار در آن‌ها ایجاد کرد. ما باید کاری کنیم که خودشان به کتاب علاقه‌مند شوند.

برای این منظور، ابتدا سعی می‌کنم علایق بچه‌ها را بشناسم. باید بدانم چه موضوعاتی برایشان جذاب است و درباره چه چیزهایی کنجکاوی دارند؛ سپس کتاب‌هایی متناسب با همان علایق به آن‌ها معرفی می‌کنم.

بعد از روخوانی و معرفی کتاب نیز فرصت‌هایی فراهم می‌کنم تا خود بچه‌ها کتاب انتخاب کنند و حتی کتاب‌های مورد علاقه‌شان را به دوستانشان معرفی کنند. وقتی عضوی کتابی را با علاقه برای دوستش تعریف می‌کند، گاهی تأثیر آن از هر نوع توصیه و تشویقی بیشتر است.

در کنار این برنامه‌ها، تلاش می‌کنم خلاصه‌گویی و خلاصه‌نویسی به فعالیتی لذت‌بخش و دوستانه تبدیل شود. برای تشویق بچه‌ها هم گاهی جوایز کوچکی در نظر می‌گیرم. شاید یک مداد از نظر مادی ارزش چندانی نداشته باشد، اما وقتی کودکی در جمع دوستانش به خاطر مطالعه و تلاشش مورد تشویق قرار می‌گیرد، همین هدیه کوچک برای او معنای بزرگی پیدا می‌کند.

۴. وقتی قرار است در طول سال تعداد زیادی فعالیت کتاب‌محور اجرا شود، قطعاً برنامه‌ریزی و استمرار نقش مهمی دارد. شما برای طراحی، تنوع‌بخشی و استمرار این فعالیت‌ها چه برنامه یا الگوی مشخصی دارید؟

برای جلوگیری از تکرار، فعالیت‌هایم را به چند دسته اصلی تقسیم کرده‌ام تا بتوانم در طول سال و متناسب با مناسبت‌های مختلف از آن‌ها استفاده کنم. همچنین تلاش می‌کنم یک تقویم سالانه داشته باشم و از قبل بدانم در هر ماه چه موضوعاتی را دنبال کنم.

البته برنامه‌ریزی برای من به معنای اجرای یک برنامه ثابت و از پیش تعیین‌شده نیست. باید همیشه به علایق و بازخوردهای بچه‌ها توجه داشته باشم. گاهی ممکن است اعضا به یک شیوه خاص از فعالیت علاقه بیشتری نشان دهند و همین موضوع باعث شود برنامه‌های بعدی را متناسب با استقبال و نیاز آن‌ها تغییر دهم.

به نظرم مربی باید در کنار برنامه‌ریزی، شنونده خوبی هم باشد؛ بچه‌ها خودشان به ما نشان می‌دهند که چه چیزی برایشان جذاب‌تر است و از چه مسیری می‌توان ارتباط عمیق‌تری میان آن‌ها و کتاب برقرار کرد.

۵. به نظر شما اجرای فعالیت‌های کتاب‌محور چه تأثیری بر رشد فکری، قدرت تخیل، مهارت گفت‌وگو، خلاقیت و حتی روابط اجتماعی اعضا داشته است؟ آیا نمونه‌ای از تغییر یا پیشرفت یکی از اعضا را به یاد دارید که بتوان آن را حاصل انس بیشتر او با کتاب دانست؟

تأثیر کتاب بر بچه‌ها کاملاً محسوس است. وقتی کودکان با کتاب مأنوس می‌شوند، قدرت تخیلشان تقویت می‌شود، راحت‌تر صحبت می‌کنند، در جمع نظر می‌دهند و حتی در ارتباط با دوستانشان مهربان‌تر و همدل‌تر می‌شوند.

نمونه‌ای از این تأثیر را هیچ‌وقت فراموش نمی‌کنم. یکی از اعضای مرکز بسیار خجالتی بود و به‌سختی می‌توانست در جمع صحبت کند. وقتی می‌دید دوستانش کتاب می‌خوانند و خلاصه آن را برای دیگران تعریف می‌کنند، کم‌کم به این فعالیت علاقه‌مند شد. با معرفی کتاب‌های داستانی و تشویق‌های کوچک، آرام‌آرام اعتمادبه‌نفس بیشتری پیدا کرد.

امروز همان عضو، خودش داوطلب می‌شود برای دیگران کتاب بخواند و داستان آن را تعریف کند. برای من دیدن چنین تغییری، از هر آمار و گزارشی ارزشمندتر است؛ چون احساس می‌کنم کتاب توانسته دریچه‌ای تازه در زندگی یک کودک باز کند.

۶. با توجه به اینکه در سامانه کانون، فعالیت‌های کتاب‌محور یکی از زیرگروه‌های مشخص فعالیت‌های مربیان است، ثبت و مستندسازی این فعالیت‌ها تا چه اندازه به ارزیابی عملکرد، برنامه‌ریزی و شناخت بهتر نیازهای اعضا کمک می‌کند؟ شما چه نسبتی میان کیفیت فعالیت و تعداد اجرای آن قائل هستید؟

ثبت فعالیت‌ها در سامانه برای من فقط به معنای ثبت یک برنامه اجراشده نیست؛ فرصتی است برای بازبینی و شناخت بهتر مسیر کاری.

وقتی فعالیت‌های یک سال را مرور می‌کنم، متوجه می‌شوم در چه بخش‌هایی عملکرد بهتری داشته‌ام، کجاها فعالیت‌ها تکراری شده‌اند و در چه زمینه‌هایی نیاز به برنامه‌ریزی بیشتری دارم. همچنین از طریق سوابق ثبت‌شده بهتر می‌توانم تشخیص دهم بچه‌ها به چه نوع فعالیت‌هایی علاقه بیشتری نشان داده‌اند و چه برنامه‌هایی با نیازهای آن‌ها تناسب بیشتری داشته است.

حتی با بررسی آمار امانت کتاب در ماه‌های مختلف، می‌توانم متوجه شوم در چه زمان‌هایی استقبال از کتاب بیشتر یا کمتر بوده و برای این تفاوت‌ها به دنبال علت بگردم.

البته از نظر من، تعداد فعالیت‌ها به‌تنهایی معیار مناسبی برای سنجش موفقیت نیست. ممکن است ده برنامه اجرا شود، اما اثر عمیقی بر ذهن و رفتار بچه‌ها نداشته باشد؛ در مقابل، شاید سه برنامه باکیفیت و هدفمند، تأثیری بگذارد که تا مدت‌ها در ذهن اعضا باقی بماند.

من کیفیت و اثرگذاری را مهم‌تر از تعداد می‌دانم، هرچند معتقدم استمرار و اجرای منظم فعالیت‌ها نیز برای شکل‌گیری عادت مطالعه ضروری است. در نهایت، آمار زمانی ارزشمند است که بتواند به ما در شناخت بهتر کیفیت کار کمک کند.

۷. اگر بخواهید تجربه یک‌ساله خود را با دیگر مربیان کانون به اشتراک بگذارید، مهم‌ترین توصیه شما برای تبدیل کتاب به محور زنده و اثرگذار فعالیت‌های مرکز چیست؟ به نظر شما چه کاری می‌توان انجام داد تا کتاب‌خوانی از یک برنامه مقطعی به یک عادت ماندگار در زندگی کودکان و نوجوانان تبدیل شود؟

اگر بخواهم نگاه خودم به این کار را در چند جمله خلاصه کنم، می‌گویم: اول باید عاشق کتاب بود، دوم عاشق بچه‌ها و سوم عاشق کار با کتاب و بچه‌ها.

تجربه واقعی در کنار خود بچه‌ها به دست می‌آید. باید از جنس دنیای آن‌ها باشیم، علایقشان را بشناسیم و اجازه بدهیم برداشت و خلاقیت خودشان در فعالیت‌ها دیده شود. وقتی کتابی خوانده می‌شود، بچه‌ها باید فرصت داشته باشند آن را با زبان خودشان خلاصه کنند، درباره‌اش حرف بزنند و حتی به نمایش تبدیلش کنند؛ مهم این است که حاصل کار، برداشت و آفرینش خود آن‌ها باشد.

توصیه من این است که کتاب را فقط متنی روی کاغذ نبینیم و کار با کتاب را یک تکلیف اداری یا شغلی تلقی نکنیم. من شخصاً با کارم زندگی می‌کنم. کتاب برای من ساعت کاری ندارد؛ چون کتاب همیشه با ماست.

باید کتاب را برای بچه‌ها بخوانیم و آن‌ها را هم به خواندن دعوت کنیم، اما نه با فشار و اجبار. اگر می‌خواهیم مطالعه به عادتی ماندگار تبدیل شود، باید فضایی بسازیم که در آن کتاب وسیله‌ای برای کشف کردن، بازی کردن، خیال‌پردازی و معاشرت با دوستان باشد.

وقتی کودک احساس کند کتاب می‌تواند او را به دنیایی تازه ببرد، قدرت فکر کردن و انتخاب کردن به او بدهد و فرصت تجربه‌های جدیدی برایش فراهم کند، دیگر برای کتاب خواندن نیازی به دستور کسی ندارد؛ خودش به دنبال کتاب می‌رود.

شاید مهم‌ترین وظیفه ما در کار با کودکان همین باشد؛ اینکه کاری کنیم روزی که دیگر در کلاس ما نیستند، همچنان با کتاب رفیق بمانند.

ارسال نظر

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha