۱. سالهاست که بهتنهایی مسئولیت اداره مرکز فرهنگیهنری سربیشه و اجرای برنامههای متنوع آن را برعهده دارید. این مسئولیت چندوجهی چه دشواریهایی برای شما داشته و چگونه توانستهاید در کنار همه وظایف اجرایی و فرهنگی، کیفیت فعالیتهای تربیتی مرکز را حفظ کنید؟
من فاطمه ضیغمی هستم و از آذرماه سال ۱۳۸۴ فعالیت خودم را در مرکز فرهنگیهنری سربیشه آغاز کردم. سربیشه شهری مرزی و از شهرستانهای کمبرخوردار کشور است. فعالیت در چنین شرایطی، آن هم با مسئولیت اداره یک مرکز فرهنگی با طیف متنوعی از مخاطبان دختر و پسر در گروههای سنی کودک و نوجوان، طبیعتاً دشواریهای خاص خودش را دارد.
اداره مرکز بهتنهایی، با همه مسئولیتهای اجرایی، فرهنگی و تربیتی، کار سادهای نیست؛ بهویژه زمانی که نیروی انسانی کافی و امکانات مالی متناسب با حجم فعالیتها در اختیار نباشد. با این حال، تلاش کردم با برنامهریزی دقیق و منسجم، شناخت درست جامعه هدف، رعایت قوانین، اولویتبندی امور و استفاده از ظرفیت خود اعضا در اداره و پیشبرد فعالیتهای مرکز، بخشی از این دشواریها را مدیریت کنم. همراهی خانوادهام هم در بسیاری از مقاطع، پشتوانه ارزشمندی برای ادامه این مسیر بوده است.
اما اگر بخواهم از مهمترین عامل موفقیت در این سالها بگویم، باید به یک باور قلبی اشاره کنم؛ اینکه وقتی با کودک سروکار داری، باید زبان کودکی را بلد باشی. از همان روزهای نخست سعی کردم همراه بچهها کودکی کنم، دنیای آنها را بشناسم، دغدغهها و شرایطشان را درک کنم و بعد به آنها نزدیک شوم.
به نظرم شناخت مخاطب، نخستین شرط موفقیت یک مربی است. وقتی کودک احساس کند مربی دنیای او را میفهمد و دوستش دارد، اعتماد شکل میگیرد. وقتی این اعتماد به وجود آمد، عضو به مربی دل میبندد و آنوقت است که فرصت واقعی برای انجام کار تربیتی فراهم میشود.
در کنار این موضوع، همیشه تلاش کردهام ارتباطم را با همکاران پیشکسوت، باتجربه و خوشذوق حفظ کنم. از آنها آموختهام و به نوعی شاگردی کردهام؛ چون باور دارم تجربه را نباید دوباره تجربه کرد. نکات مثبت و حتی اشتباهات دیگران میتوانند برای ما درسهای ارزشمندی باشند.
۲. یکی از نکات قابل توجه در کارنامه فعالیت شما، توجه ویژه به برنامههای کتابمحور است. چه نگرش و رویکردی باعث شده کتاب و کتابخوانی تا این اندازه در اولویت برنامههای شما قرار بگیرد؟
همه ما میدانیم که کانون، یک کتابخانه تخصصی کودک و نوجوان است. وقتی وارد مرکز کانون میشوید، نخستین چیزی که توجه شما را جلب میکند، کتابها و قفسههای رنگارنگی است که هرکدام دنیایی از تجربه و دانایی را در خود جای دادهاند. بنابراین کتاب اصلیترین ابزار یک مربی در کانون است و طبیعی است که باید محور برنامهها قرار بگیرد.
نگاه من این بوده که فعالیتهای علمی، فرهنگی، ادبی، هنری و دینی نیز تا حد امکان در پیوند با کتاب طراحی شوند. برای همین تلاش کردهایم بسیاری از برنامهها را با معرفی یک کتاب، روخوانی یا قصهگویی آغاز کنیم و بعد به سراغ موضوع اصلی فعالیت برویم.
این رویکرد اتفاقی و مقطعی نبوده است. اگر امروز برنامهای به نتیجه مطلوب میرسد، حاصل یک فکر چندساله، برنامهریزی و پیگیری مستمر است، نه تصمیمی که یکشبه گرفته و اجرا شده باشد.
کار فرهنگی، کاری زیربنایی و بنیادین است. گاهی یک ایده مانند دانهای در ذهن و قلب مربی کاشته میشود؛ اما برای اینکه در میدان واقعی فعالیت، یعنی مرکز فرهنگی، جوانه بزند و به درختی تنومند و ثمربخش تبدیل شود، باید مرتب به آن رسیدگی کرد، آن را سنجید و در صورت نیاز اصلاح کرد.
من همیشه معتقد بودهام نباید به برنامههایی بسنده کنیم که صرفاً سایهای از موفقیت دارند و فقط برای تکمیل آمار اجرا میشوند. هدف باید این باشد که فعالیت فرهنگی، ثمر واقعی خود را در زندگی و شخصیت کودک نشان دهد.
۳. بسیاری از کودکان و نوجوانان امروز با سرگرمیهای متنوع و ابزارهای دیجیتال مواجهاند. شما چگونه توانستهاید کتاب را به انتخابی جذاب برای اعضای مرکز تبدیل کنید و آنها را از یک مخاطب صرف به علاقهمندان و کنشگران حوزه کتاب و مطالعه تبدیل کنید؟
برای پاسخ به این سؤال، باید ابتدا به شرایط مخاطبان مرکز سربیشه توجه کنیم. مرکز ما در منطقهای کمبرخوردار و در انتهای محدوده خروجی شهر قرار گرفته است. طبیعی است که در چنین شرایطی، گاهی حتی تهیه سادهترین ابزارهای کاردستی، مثل یک چسب ماتیکی یا مقوای باکیفیت، برای بعضی از اعضا دشوار باشد.
اینجاست که باید از امکانات موجود بهترین استفاده را کرد و به بچهها نشان داد که برای خلق کردن، همیشه به ابزار گرانقیمت نیاز ندارند.
ما تلاش کردهایم کتاب را با فعالیتهای هنری، کاردستی، ساخت آثار با مواد دورریختنی و آزمایشهای علمی ساده پیوند بزنیم. برای مثال، عضوی که امکان خرید وسایل موردنیاز برای کاردستی را ندارد، میتواند با خواندن یک کتاب و استفاده از دورریختنیها، شخصیتهای داستان را بازآفرینی کند.
گاهی کتاب «کاجها، صدفها، استخوانها، برگها، سنجاقها...» بهانهای میشود تا بچهها با همین مواد ساده، دست به خلق اثر بزنند. همین تجربه باعث میشود عضو بعد از خواندن یک کتاب، به سراغ قفسههای دیگر برود و دنبال کتابی بگردد که بتواند از دل آن شخصیت دیگری پیدا کند، چیزی بسازد یا حتی یک آزمایش علمی را به چالش بکشد.
به این ترتیب، کتاب دیگر فقط وسیلهای برای خواندن نیست؛ به نقطه شروع یک تجربه تبدیل میشود. کودک میخواند، فکر میکند، میسازد، آزمایش میکند و دوباره برای پیدا کردن ایدههای تازه به سراغ کتاب میرود.
البته جذب اعضا فقط به محتوای برنامهها محدود نمیشود. من معتقدم برای اینکه کودک کانون را انتخاب کند و به آن وابسته شود، باید چند فضای مهم در مرکز شکل بگیرد.
نخست فضای فیزیکی مناسب است. کانون محل حضور و زندگی تعداد زیادی کودک و نوجوان است و باید بستری فراهم کند که بچهها بتوانند در آن حرکت کنند، بازی کنند، استعدادهایشان را نشان دهند و خلاقیت خود را بروز دهند. محیط مناسب، زمینه رشد جسمی، علمی و اجتماعی آنها را فراهم میکند.
در کنار آن، فضای عاطفی اهمیت زیادی دارد. کانون از یک طرف یک مجموعه رسمی و اداری است و از طرف دیگر، مکانی غیررسمی برای پرواز روح و خیال کودکان. محبت و صمیمیت میتواند این دو وجه را به هم پیوند بزند. وقتی بچهها باور کنند که دوستشان داریم، کانون را از آنِ خودشان میدانند و برای حضور در آن لحظهشماری میکنند.
فضای اخلاقی نیز بسیار مهم است. کودک باید در مرکز احساس امنیت و آرامش داشته باشد. برای ساختن چنین فضایی، بیش از هر چیز به یک الگوی واقعی نیاز داریم. مربی باید به قولی که به عضو میدهد پایبند باشد و در رفتار و گفتار خود الگو باشد. نمیتوان از کودک انتظار رعایت اخلاق و قانونمندی داشت، اما خودمان به آن پایبند نباشیم.
فضای مذهبی، علمی و اجتماعی نیز در کنار این موارد معنا پیدا میکند. در فعالیتهای دینی، باید از کتابهای مناسب، حضور کارشناسان و علما و فرصت پرسش و پاسخ استفاده کرد و در عین حال به همه ادیان و مذاهب احترام گذاشت. در فعالیتهای علمی هم میتوان از کتابها، آزمایشهای ساده و حتی ظرفیت فضای مجازی برای تقویت روحیه پرسشگری کودکان بهره گرفت. فضای مجازی صرفاً یک تهدید نیست؛ اگر درست هدایت شود، میتواند به ابزاری برای یادگیری و کشف پاسخ پرسشهای بچهها تبدیل شود.
در فضای اجتماعی نیز تلاش کردهایم فعالیتها بهصورت گروهی انجام شود. دور یک میز یا روی یک فرش مینشینیم، با هم گفتوگو میکنیم و حتی خوراکیها را در یک ظرف مشترک قرار میدهیم. همین تجربههای ساده، به بچهها همکاری، دوستی، مشارکت و چگونه در کنار دیگران زندگی کردن را میآموزد.
۴. در فعالیتهای کتابمحور، صرف برگزاری نشست کتابخوانی یا معرفی کتاب نمیتواند بهتنهایی تضمینکننده انس اعضا با کتاب باشد. شما از چه شیوهها و ابتکارهایی برای پیوند دادن کتاب با قصهگویی، فعالیتهای ادبی، هنری، بحث و گفتوگو و تجربههای خلاقانه اعضا استفاده میکنید؟
تجربه من نشان داده است که کتاب زمانی در ذهن و زندگی کودک ماندگار میشود که بتواند با آن کاری انجام دهد و خودش را در دنیای داستان و محتوای کتاب سهیم بداند.
به همین دلیل تلاش کردهایم فعالیتهای مرکز را به شکل زنجیرهای از تجربههای مرتبط طراحی کنیم. ممکن است یک برنامه با قصهگویی یا معرفی کتاب آغاز شود، اما به همینجا ختم نشود. بچهها میتوانند شخصیتهای داستان را نقاشی کنند، با مواد دورریختنی بسازند، درباره رفتار شخصیتها گفتوگو کنند یا از محتوای کتاب برای انجام یک فعالیت علمی و آزمایش ساده الهام بگیرند.
برای مثال، وقتی کتابی زمینه ساخت یک کاردستی را فراهم میکند، کودک برای تهیه اثر خود ناچار میشود با دقت بیشتری متن را بخواند، جزئیات را پیدا کند و درباره چگونگی ساخت آن فکر کند. گاهی همین فعالیت ساده، او را به جستوجوی کتابهای دیگر در قفسهها ترغیب میکند.
از طرف دیگر، تلاش کردهایم اعضا فقط دریافتکننده برنامه نباشند. آنها باید در اجرای فعالیتها نقش داشته باشند، نظر بدهند، ایده مطرح کنند و در اداره امور مرکز مشارکت کنند.
به اعتقاد من، مربی نباید همه مسیر را برای کودک آماده کند؛ باید فرصت کشف و تجربه را در اختیار او بگذارد. گاهی یک فعالیت ساده که با امکانات محدود اجرا میشود، اگر به کودک فرصت فکر کردن و خلاقیت بدهد، بسیار ارزشمندتر از برنامهای پرهزینه است که عضو در آن فقط تماشاگر باشد.
۵. به تجربه شما، چه تفاوتی میان کودکی که صرفاً کتاب میخواند و کودکی که با کتاب زندگی میکند وجود دارد؟ چگونه میتوان از مرحله تشویق به مطالعه عبور کرد و به شکلگیری عادت پایدار کتابخوانی و تفکر نقادانه در کودکان و نوجوانان رسید؟
به نظرم تفاوت این دو در نوع ارتباطی است که کودک با کتاب برقرار میکند. کودکی که صرفاً کتاب میخواند، ممکن است پس از پایان مطالعه آن را کنار بگذارد؛ اما کودکی که با کتاب زندگی میکند، محتوای آن را وارد تجربههای روزمره خود میکند. درباره آن سؤال میپرسد، شخصیتهایش را به خاطر میسپارد، با اتفاقاتش ارتباط برقرار میکند و گاهی حتی تلاش میکند آنچه خوانده را در زندگی خودش تجربه کند.
برای رسیدن به این مرحله، نمیتوان فقط به تشویقهای مقطعی یا برگزاری چند نشست کتابخوانی اکتفا کرد. باید کتاب در برنامه روزانه مرکز حضور داشته باشد و فعالیتهای مختلف به آن گره بخورد.
همچنین باید به کودک فرصت انتخاب بدهیم. وقتی عضو بتواند از میان کتابهای مختلف، موضوع مورد علاقهاش را پیدا کند و درباره آن نظر بدهد، بهتدریج احساس مالکیت و تعلق نسبت به دنیای کتاب پیدا میکند.
در کنار مطالعه، گفتوگو و پرسشگری هم اهمیت دارد. باید اجازه بدهیم بچهها سؤال کنند، حتی اگر پرسششان ساده یا متفاوت از انتظار ما باشد. مربی قرار نیست همیشه پاسخ آماده داشته باشد؛ گاهی وظیفه او این است که مسیر رسیدن به پاسخ را به کودک نشان دهد.
البته شکلگیری عادت مطالعه، زمان میخواهد. همانطور که یک درخت برای ریشه دواندن و بارور شدن به مراقبت مستمر نیاز دارد، انس با کتاب هم با استمرار، تجربههای لذتبخش و همراهی مربی و خانواده شکل میگیرد.
۶. با توجه به تجربه سالیان شما در مرکز سربیشه، خانوادهها، مدارس و ظرفیتهای فرهنگی شهرستان چه نقشی در توسعه فرهنگ مطالعه دارند؟ برای تقویت ارتباط میان مرکز کانون، خانواده و مدرسه در حوزه کتابخوانی چه تجربههای موفقی داشتهاید؟
من همیشه معتقد بودهام کانون چیزی نیست جز سه ضلع بههمپیوسته مربی، عضو و خانواده. اگر یکی از این سه ضلع نادیده گرفته شود، نمیتوان انتظار داشت فعالیت تربیتی به نتیجه کامل برسد.
خوشبختانه امروز تعداد زیادی از اعضای مرکز، فرزندان کسانی هستند که سالها قبل خودشان عضو کانون بودهاند. این موضوع برای من بسیار ارزشمند است؛ چون نشان میدهد خاطره و تجربهای که در سالهای کودکی برای آنها ساخته شده، همچنان زنده است. آنقدر فضای مرکز برایشان پویا و جذاب بوده که حالا با اعتماد، فرزندانشان را به من و فضای امن کانون میسپارند. گاهی خودشان هم به مرکز سر میزنند و چند لحظهای دوباره کودکی میکنند.
در ارتباط با خانوادهها، تلاش کردهایم فقط به فعالیتهای آموزشی و فرهنگی محدود نشویم. برای مثال، خانوادههای نیازمند را شناسایی کردهایم و با کمک اعضا، گروه خیریه کوچکی شکل دادهایم. کارتن مهربانی یکی از تجربههای ماست؛ بچهها اسباببازیها و لباسهایی را که دیگر به آنها نیاز ندارند، به مرکز میآورند تا به دست خانوادههای نیازمند برسد.
در کنار این فعالیت، درباره رعایت حال یکدیگر هم با بچهها صحبت میکنیم. از آنها میخواهیم با لباسهای ساده به کانون بیایند و خوراکیهای گرانقیمت همراه نداشته باشند تا مبادا دوستی که توان تهیه آنها را ندارد، احساس کمبود یا حقارت کند.
گاهی اعضا در نظافت مرکز مشارکت میکنند و گاهی خوراکیای را که در خانه آماده کردهاند، با خود میآورند تا با مربی و دوستانشان تقسیم کنند. اینها شاید اتفاقات کوچکی به نظر برسند، اما به نظرم نشان میدهند که کانون در زندگی بچهها جریان پیدا کرده است.
موضوع دیگری که در ارتباط با خانوادهها اهمیت دارد، توجه به وضعیت رفتاری و روانشناختی کودکان است. معتقدم مربی باید در زمینه روانشناسی کودک و اختلالات رفتاری مطالعه و آگاهی کافی داشته باشد تا بتواند نشانههای نیازمند توجه را بهموقع تشخیص دهد و خانواده را برای پیگیری تخصصی راهنمایی کند.
در طول این سالها با کودکانی مواجه شدهام که نشانههایی از مشکلاتی مانند بیشفعالی یا اختلال طیف اوتیسم داشتهاند. در چنین مواردی، با خانوادهها گفتوگو کردهام و آنها را برای ارزیابی تخصصی به بهزیستی یا مراکز مربوط معرفی کردهام تا فرصت مناسب برای مداخله و دریافت خدمات تخصصی را از دست ندهند.
البته تشخیص قطعی اختلالات، در صلاحیت متخصصان مربوط است؛ اما مربی آگاه میتواند یکی از نخستین افرادی باشد که متوجه ضرورت بررسی وضعیت کودک میشود.
وقتی خانواده احساس کند فرزندش در کانون فقط آموزش نمیبیند، بلکه دیده میشود، مورد توجه قرار میگیرد و اگر نیازی داشته باشد برای دریافت کمک تخصصی راهنمایی میشود، اعتماد عمیقتری میان خانواده و مرکز شکل میگیرد.
۷. اگر بخواهید حاصل سالها فعالیت خود در مرکز سربیشه را در یک پیام به مربیان و همکارانی که در شرایط مشابه، با محدودیت نیروی انسانی و امکانات فعالیت میکنند، منتقل کنید، چه خواهید گفت؟ به نظر شما مهمترین سرمایه یک مربی برای زنده نگه داشتن چراغ کتاب و کتابخوانی چیست؟
من همیشه سعی کردهام از آمار و ارقام فاصله بگیرم و به جای آن، به تأثیری فکر کنم که حضور یک کودک در کانون میتواند در زندگی او داشته باشد. از همان ابتدا به خودم گفتهام کانون خانه است؛ باید مثل خانه با آن رفتار کرد. من خودم را مادر میدانم و اعضا را فرزندانم.
گاهی لازم است با بچهها جدی باشم، تذکر بدهم، آنها را از کاری بازدارم و گاهی هم فقط گوش کنم و کنارشان باشم. در این سالها اتفاقات زیادی برایم افتاده که هیچکدام را نمیتوانم بهسادگی فراموش کنم.
عضوی داشتم که در دوران دبیرستان گرفتار اعتیاد شده بود. بارها دنبالش رفتم، با او صحبت کردم و حتی با وجود برخوردهای تندش، دست از پیگیری برنداشتم. یک شب حدود ساعت ۱۱ به خانهشان رفتم تا با او صحبت کنم و کمکش کنم از مسیری که در آن گرفتار شده بود، برگردد. امروز خوشبختانه اعتیاد را کنار گذاشته و همچنان به دیدنم میآید.
عضو دیگری داشتم که پدر و مادرش را از دست داده بود و با مادربزرگ سالخوردهاش زندگی میکرد. میدانستم گاهی حتی برای مدرسه خوراکی و ساندویچ ندارد و هر روز برایش چیزی میبردم. یک روز به دلیل درگیری کاری در مرکز، فراموش کردم خوراکی او را آماده کنم. حدود ساعت ۹ یا ۱۰ صبح از مدرسه تماس گرفتند و گفتند: «خانم، دخترتان گرسنه است؛ یادتان رفته برایش ساندویچ بیاورید؟» آن لحظه برای من بسیار تأثیرگذار بود.
اینها فقط دو نمونه از خاطرات سالهای فعالیت من هستند و اگر بخواهم از همه آنها بگویم، باید هزاران صفحه نوشت.
من همیشه سعی کردهام کانون را بخشی از زندگی خودم بدانم. کانون فرزند بزرگ من بوده و هست. بارها گفتهام سه فرزند دارم؛ کانون، امیرحسین و فاطمهزهرا و هر سه را به یک اندازه دوست دارم.
شاید اگر بخواهم حاصل همه این سالها را در یک جمله خلاصه کنم، باید بگویم در شرایطی که مرکز سربیشه نه نیروی انسانی کافی داشته و نه تنخواه و امکانات مالی متناسب با نیازهایش، چیزی که چراغ آن را روشن نگه داشته، عشق بوده است؛ عشق یک مادر به فرزندی به نام کانون.
کانون برای من فقط محل کار نیست. خانهای است که سالها در آن زندگی کردهام، بزرگ شدهام، با بچهها خندیدهام، گریه کردهام و روزهای تلخ و شیرین زیادی را پشت سر گذاشتهام. حالا کانون یک جوان ۳۱ ساله است و هنوز هم در روزهای غم و ناراحتی، پناه مادرش بوده است.
من کانون را همیشه دوست داشتهام و دارم.