۱. چه عاملی باعث شده کتاب و فعالیتهای مبتنی بر آن جایگاه ویژهای در برنامههای شما پیدا کند؟
نخستین چیزی که در روزهای آغاز فعالیت در کانون توجه مرا به خود جلب کرد، قفسههای کتاب بود. از همان ابتدا احساس کردم کتاب میتواند یکی از بهترین راههای شناخت دنیای کودکان و نوجوانان و برقراری ارتباطی عمیقتر با آنها باشد.
کتاب برای من فقط وسیلهای برای انتقال اطلاعات نیست؛ دریچهای است به دنیای خیال، احساس، تجربه و اندیشه. کودک با خواندن یک کتاب، فرصت پیدا میکند دنیا را از زاویهای تازه ببیند، سؤال بپرسد، فکر کند و با تجربههایی فراتر از دنیای روزمره خود آشنا شود.
از سوی دیگر، فعالیتهای کتابمحور این فرصت را فراهم میکنند که اعضا در کنار مطالعه، استعدادها و تواناییهای خود را در حوزههای فرهنگی، هنری و ادبی کشف کنند. همین ظرفیت گسترده باعث شده است کتاب در برنامهریزی سالانه مرکز جایگاه ویژهای داشته باشد؛ چراکه معتقدم بسیاری از فعالیتهای جذاب و ماندگار برای کودکان میتوانند از یک کتاب آغاز شوند.
۲. از چه شیوههایی برای پیوند دادن کتاب با فعالیتهای فرهنگی، هنری و ادبی استفاده میکنید؟
تلاشم این است که کتاب در مرکز به یک فعالیت صرفاً خواندنی محدود نشود، بلکه اعضا بتوانند آن را به شکلی ملموس تجربه کنند. به همین دلیل، پس از مطالعه یا معرفی هر کتاب، متناسب با موضوع و محتوای آن، فعالیتهایی را طراحی میکنم که کودکان را به مشارکت و تجربه عملی دعوت کند.
قصهگویی یکی از مهمترین شیوههایی است که در این مسیر به کار میگیرم. در کنار آن، از فعالیتهایی مانند نوشتن خلاق، سفالگری، ساخت ماکت و کاردستی، نقاشی، نمایش خلاق، بازیهای گروهی، شعرخوانی، آزمایشهای علمی، پژوهش و گفتوگو نیز استفاده میکنم. گاهی حتی محتوای یک کتاب میتواند زمینه اجرای نمایش یا تولید آثار صوتی را فراهم کند.
در این شیوه، اعضا تنها شنونده قصه یا خواننده کتاب نیستند؛ آنها وارد فضای داستان میشوند، درباره شخصیتها نظر میدهند، پایان قصه را تغییر میدهند، برای اتفاقهای آن تصویر میسازند و حتی داستان تازهای با الهام از کتاب خلق میکنند.
به نظرم زمانی ارتباط کودک با کتاب عمیقتر میشود که بتواند بخشی از دنیای آن را با دستها، ذهن و تخیل خودش دوباره بسازد. هدف من نیز همین است که هر کتاب به فرصتی برای تجربهای تازه و شناخت تواناییهای اعضا تبدیل شود.
۳. چگونه اعضا را به مطالعه مستمر و مشارکت در فعالیتهای کتابمحور ترغیب میکنید؟ تجربه موفقی داشتهاید؟
برای علاقهمند کردن کودکان و نوجوانان به کتاب، پیش از هر چیز باید مطالعه را به تجربهای لذتبخش تبدیل کرد، نه تکلیفی که از آنها انتظار انجامش را داریم. به همین دلیل، در انتخاب کتاب به گروه سنی، علایق، روحیه و نیازهای اعضا توجه میکنم و تلاش دارم در معرفی کتاب نیز از شیوههایی استفاده کنم که کنجکاوی آنها را برانگیزد.
گاهی معرفی یک شخصیت جذاب، طرح یک سؤال، خواندن بخشی هیجانانگیز از داستان یا دعوت اعضا به پیشبینی ادامه ماجرا، میتواند آنها را به خواندن کتاب ترغیب کند. همچنین مشارکت دادن کودکان در انتخاب کتاب و تصمیمگیری درباره فعالیتهای پس از مطالعه اهمیت زیادی دارد. وقتی عضو احساس کند نظر و انتخابش جدی گرفته میشود، با علاقه بیشتری در برنامه حضور پیدا میکند.
یکی از تجربههای ارزشمندم، تغییر تدریجی نگرش برخی اعضاست که در ابتدا علاقه چندانی به مطالعه یا صحبت درباره کتاب نداشتند، اما با حضور در فعالیتهای خلاقانه پس از کتابخوانی، ارتباط متفاوتی با آن پیدا کردند. وقتی متوجه شدند یک داستان میتواند به نقاشی، نمایش، نوشته یا یک اثر هنری تبدیل شود، خودشان برای خواندن کتابهای تازه اشتیاق بیشتری نشان دادند.
به باور من، همین شکلگیری ارتباط عاطفی با کتاب است که میتواند نخستین گام برای تبدیل مطالعه به یک عادت پایدار باشد.
۴. برای طراحی، تنوعبخشی و استمرار فعالیتهای کتابمحور چه برنامه یا الگوی مشخصی دارید؟
در طراحی فعالیتهای کتابمحور، تلاش میکنم میان اهداف تربیتی و فرهنگی، علایق اعضا و جذابیت برنامهها تعادل برقرار کنم. در گام نخست، کتابها را با توجه به گروه سنی، مناسبتها، موضوعات مورد نیاز اعضا و ظرفیتهای فرهنگی و ادبی انتخاب میکنم.
پس از آن، برای هر کتاب یک یا چند فعالیت مکمل در نظر میگیرم تا اعضا بتوانند از مسیرهای مختلف با محتوای آن ارتباط برقرار کنند. معتقدم تنوع در شیوه اجرا اهمیت زیادی دارد؛ زیرا اگر فعالیتها همواره به یک شکل تکرار شوند، بهتدریج از جذابیت آنها کاسته میشود.
در طول سال نیز سعی میکنم این برنامهها پیوستگی داشته باشند. گاهی یک کتاب میتواند سرآغاز چند فعالیت در جلسات متوالی باشد؛ از مطالعه و گفتوگو درباره داستان گرفته تا خلق اثر هنری، اجرای نمایش و ارائه برداشتهای شخصی اعضا.
این پیوستگی کمک میکند کتابخوانی به برنامهای محدود به یک مناسبت خاص تبدیل نشود، بلکه در جریان عادی فعالیتهای مرکز حضور داشته باشد و اعضا نیز بهتدریج با آن مأنوس شوند.
۵. فعالیتهای کتابمحور چه تأثیری بر رشد فکری، تخیل، گفتوگو، خلاقیت و روابط اجتماعی اعضا داشته است؟
فعالیتهای کتابمحور میتوانند در جنبههای مختلف رشد فکری و شخصیتی کودکان و نوجوانان اثرگذار باشند. مطالعه، دایره واژگان را گسترش میدهد، قدرت درک و تحلیل را تقویت میکند و زمینه آشنایی با تجربهها و دیدگاههای متفاوت را فراهم میآورد. از سوی دیگر، مواجهه با دنیای داستانها به پرورش تخیل و تقویت قدرت خلاقیت کمک میکند.
در فعالیتهای گروهی نیز اعضا فرصت پیدا میکنند افکار و احساسات خود را بیان کنند، به صحبتهای دیگران گوش دهند، درباره موضوعات مختلف گفتوگو کنند و با دیدگاههایی متفاوت از نگاه خود آشنا شوند. این تجربهها به تقویت مهارتهای ارتباطی، اعتمادبهنفس و روحیه همکاری در آنها کمک میکند.
در جریان فعالیتهای مرکز نیز میتوان این تغییرات را مشاهده کرد؛ کودکانی که بهتدریج در بیان احساسات و افکار خود توانمندتر میشوند، با اعتمادبهنفس بیشتری در جمع صحبت میکنند و حضور فعالتری در فعالیتهای گروهی دارند.
بهویژه زمانی که اعضا بر اساس محتوای یک کتاب، داستانی مینویسند، اثری هنری خلق میکنند یا در نمایشی مشارکت دارند، فرصت پیدا میکنند تواناییهای خود را بهتر بشناسند. برای من، دیدن همین تغییرات و حضور پررنگتر اعضا در فعالیتها، یکی از ارزشمندترین نتایج کار با کتاب است.
۶. ثبت و مستندسازی فعالیتهای کتابمحور چه نقشی در ارزیابی عملکرد و شناخت نیازهای اعضا دارد؟ چه نسبتی میان کیفیت و تعداد فعالیتها قائل هستید؟
ثبت و مستندسازی فعالیتها بخش مهمی از فرایند برنامهریزی و ارزیابی عملکرد مربی است. این کار کمک میکند فعالیتهای انجامشده تنها به خاطرهای از یک برنامه محدود نمانند و بتوانیم روند پیشرفت اعضا، میزان مشارکت، استقبال آنها و نقاط قوت و ضعف برنامهها را بررسی کنیم.
از طرف دیگر، مستندسازی به شناخت بهتر علایق و نیازهای اعضا کمک میکند. وقتی فعالیتهای گذشته را مرور میکنیم، میتوانیم تشخیص دهیم کدام موضوعات برای کودکان جذابتر بوده، چه شیوههایی نتیجه بهتری داشته و در چه زمینههایی هنوز نیاز به برنامهریزی بیشتری وجود دارد.
البته معتقدم تعداد فعالیتها بهتنهایی نمیتواند معیار مناسبی برای سنجش موفقیت باشد. کیفیت اجرا، میزان مشارکت واقعی اعضا، تناسب برنامه با گروه سنی، عمق ارتباطی که با کتاب برقرار میشود و تأثیری که بر رشد کودکان دارد، اهمیت بیشتری دارد.
تعداد فعالیتها زمانی ارزشمند است که در کنار کیفیت، استمرار و هدفمندی قرار بگیرد. مستندسازی نیز باید به ما کمک کند از شمارش برنامههای اجراشده فراتر برویم و ببینیم هر فعالیت تا چه اندازه توانسته است در تجربه و یادگیری اعضا اثرگذار باشد.
۷. اگر بخواهید تجربه یکساله خود را با دیگر مربیان کانون به اشتراک بگذارید، مهمترین توصیه شما برای تبدیل کتاب به محور زنده و اثرگذار فعالیتهای مرکز چیست؟ به نظر شما چه کاری میتوان انجام داد تا کتابخوانی از یک برنامه مقطعی به یک عادت ماندگار در زندگی کودکان و نوجوانان تبدیل شود؟
مهمترین توصیه من به همکاران این است که کتاب را نقطه آغاز کشف، تجربه و آفرینش بدانند، نه صرفاً موضوعی برای معرفی یا روخوانی. هر کتاب میتواند دریچهای به دنیای هنر، ادبیات، گفتوگو، بازی، تفکر و خلاقیت باز کند.
برای رسیدن به این هدف، باید علایق و نیازهای اعضا را بشناسیم، در انتخاب کتاب به تنوع موضوعی و جذابیت محتوا توجه کنیم و فرصت انتخاب و مشارکت را در اختیار کودکان و نوجوانان قرار دهیم. همچنین فعالیتهای کتابمحور باید پیوسته و متنوع باشند تا کتاب به بخشی از تجربه روزانه و لحظههای شیرین حضور اعضا در مرکز تبدیل شود.
اگر بتوانیم فضای مرکز را به محیطی تبدیل کنیم که در آن کتاب خوانده شود، درباره آن گفتوگو شکل بگیرد، از محتوای آن الهام گرفته شود و بر اساس آن آثار تازهای خلق شود، بهتدریج مطالعه از یک برنامه آموزشی و مقطعی فراتر میرود و جای خود را در زندگی کودک پیدا میکند.
در نهایت، باور دارم برای علاقهمند کردن کودکان و نوجوانان به کتاب، ابتدا باید خودمان با کتاب مأنوس و مشتاق باشیم. این علاقه را نمیتوان تنها با توصیه و تأکید به آنها منتقل کرد؛ بلکه باید آن را در تجربههای مشترک، قصهگوییهای دلنشین، گفتوگوهای صمیمانه و فعالیتهایی نشان داد که کودک با اشتیاق در آنها حضور پیدا میکند.