به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل کانون، این کارگاه با هدف بررسی ظرفیت‌های ادبیات کودک و نوجوان در معرفی موزه‌ها و ایجاد ارتباط مؤثرتر کودکان با آثار تاریخی و هنری، با حضور جمعی از کارشناسان و نمایندگان موزه‌های «دفینه»، «زمان»، «سعدآباد»، «برادران امیدوار»، «خودروهای تاریخی»، «کاخ گلستان»، «عبرت» و موزه ملی «ملک» برگزار شد.
بر اساس این گزارش کارگاه «موزه من» با خوشامدگویی اعظم بزرگی، رئیس کتابخانه مرجع کانون، آغاز شد.
او با اشاره به جایگاه تخصصی این کتابخانه در حوزه ادبیات کودک و نوجوان و سابقه بیش از ۴۷ سال فعالیت آن، ابراز امیدواری کرد که برگزاری چنین نشست‌هایی زمینه تعامل بیشتر میان کتابخانه مرجع و مجموعه‌های موزه‌ای را فراهم کند.
در ادامه، مینا حدادیان رییس گروه گردآوری و نشر اطلاعات و بهار اشراق، کارشناس مسوول خدمات کتابخانه دیجیتالی کتابخانه مرجع کانون، با معرفی و تحلیل شماری از کتاب‌های تصویری کودک، حاضران را به گفت‌وگو درباره ظرفیت‌های ادبی، هنری و روایی این آثار دعوت کردند.
در طراحی این کارگاه، تلاش شده بود با تکیه بر نمونه‌هایی از ادبیات کودک، زمینه تبادل تجربه میان فعالان حوزه کتاب و موزه فراهم شود؛ به این معنا که کارشناسان کتابخانه از ظرفیت‌های ادبی و تصویری کتاب‌ها بگویند و نمایندگان موزه‌ها نیز تجربه‌ها و دیدگاه‌های خود را درباره ارتباط کودکان با آثار و فضای موزه‌ای مطرح کنند.
مسوولان این کارگاه در آغاز با اشاره به تفاوت کتاب‌های مصور و کتاب‌های تصویری توضیح دادند که در کتاب‌های تصویری، تصویر صرفاً نقش همراه یا تزئینی ندارد، بلکه خود بخشی از روایت را پیش می‌برد و گاه بدون استفاده از کلمات، داستان را برای مخاطب بازگو می‌کند.
کتاب‌های بی‌کلام و روایت از دریچه تصویر
یکی از محورهای اصلی این نشست، معرفی و بررسی کتاب‌های تصویری بی‌کلام بود؛ آثاری که مخاطب در آن‌ها با تکیه بر تصاویر، جزییات و ارتباط میان عناصر بصری، روایت را کشف می‌کند.
در این بخش، درباره شکل‌گیری توجه بین‌المللی به کتاب‌های بی‌کلام نیز توضیح‌هایی ارائه شد. به گفته کارشناسان، استفاده از این کتاب‌ها در فعالیت‌های مرتبط با کودکان مهاجر، به‌ویژه در موقعیت‌هایی که تفاوت زبان مانع ارتباط می‌شد، فرصتی فراهم کرد تا کودکان بتوانند از طریق تصویر با داستان‌ها ارتباط برقرار کنند و تجربه‌ها و احساس‌های خود را بازتاب دهند.
این ویژگی‌ها در کتاب‌های تصویری مرتبط با موزه نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا کودک می‌تواند بدون وابستگی به توضیح‌های طولانی، از راه مشاهده و کشف، با محیط ارتباط برقرار کند و روایت شخصی خود را از آنچه می‌بیند شکل دهد.
در جریان بررسی نمونه‌های تصویری، شرکت‌کنندگان به جزییات تصاویر، زاویه دید کودک، رنگ‌ها و شیوه روایت توجه کردند و درباره این موضوع به گفت‌وگو پرداختند که چگونه یک تصویر می‌تواند زمینه‌ساز پرسش، تخیل و کشف در مخاطب خردسال باشد.
ضرورت حرکت موزه‌ها از شیءمحوری به تجربه‌محوری
در بخش گفت‌وگو، نمایندگان موزه‌های حاضر درباره چگونگی ایجاد تجربه‌ای جذاب و متناسب با ویژگی‌های رشدی کودکان در موزه‌ها دیدگاه‌های خود را مطرح کردند.
یکی از موضوع‌های مهم این بخش، تفاوت نگاه کودکان با بزرگسالان بود. حاضران با اشاره به نمونه‌های مطرح‌شده در کتاب‌ها یادآور شدند که کودکان گاهی به جزئیاتی توجه می‌کنند که از نگاه بزرگسالان دور می‌ماند. ازاین‌رو، فراهم کردن فرصت مشاهده آزادانه و توجه به برداشت‌های شخصی آنان می‌تواند به شکل‌گیری تجربه‌ای متفاوت از بازدید موزه کمک کند.
در این گفت‌وگوها، ضرورت حرکت از موزه‌های شیءمحور به سوی موزه‌های تجربه‌محور نیز مورد تأکید قرار گرفت؛ رویکردی که در آن، بازدیدکننده کودک صرفاً دریافت‌کننده اطلاعات نیست، بلکه فرصت دارد با مشاهده، تخیل، پرسشگری و مشارکت، رابطه‌ای شخصی با آثار برقرار کند.
شرکت‌کنندگان همچنین به اهمیت مناسب‌سازی فضای موزه‌ها برای کودکان اشاره کردند؛ از جمله توجه به قد و زاویه دید آنان، دسترسی مناسب به اطلاعات، طراحی راهنماهای متناسب با گروه‌های سنی مختلف و استفاده از زبان ساده و قابل‌فهم. به باور حاضران، شناخت ویژگی‌های سنی کودکان و پرهیز از ارائه توضیحات یکسان برای همه گروه‌ها، می‌تواند به افزایش کیفیت تجربه موزه‌گردی آنان کمک کند.
آزادی کشف، تخیل و مشارکت کودکان
بخش دیگری از کارگاه به بررسی میزان هدایت کودکان در بازدید از موزه اختصاص داشت. شرکت‌کنندگان درباره این موضوع گفت‌وگو کردند که آیا لازم است برای هر بازدید کودکانه، برنامه‌ای آموزشی یا فعالیتی از پیش تعیین‌شده وجود داشته باشد یا می‌توان بخشی از تجربه را به مشاهده و کشف مستقل کودک واگذار کرد.
در این بخش، بر اهمیت ایجاد تعادل میان راهنمایی و آزادی عمل تأکید شد. حاضران یادآور شدند که کودک باید فرصت داشته باشد بدون آن‌که پیوسته با توضیح و دستور روبه‌رو شود، محیط را کشف کند، پرسش‌های خود را شکل دهد و از مواجهه با آثار لذت ببرد. در عین حال، طراحی بازی‌ها، فعالیت‌های عملی و تجربه‌های تعاملی می‌تواند در صورت تناسب با سن و علاقه کودکان، به درک عمیق‌تر آنان از آثار کمک کند.
تجربه‌های مطرح‌شده از سوی نمایندگان موزه‌ها نیز نشان داد که گاهی فعالیت‌های ساده و کم‌هزینه، مانند فراهم کردن امکان بازی و مشارکت، می‌تواند زمان حضور خانواده‌ها در فضای نمایشگاهی را افزایش دهد و محیطی فعال‌تر و جذاب‌تر برای کودکان ایجاد کند.
از شناخت آثار هنری تا شکل‌گیری برداشت شخصی
در ادامه کارگاه، نمونه‌های دیگری از کتاب‌های مرتبط با هنر و موزه معرفی شد. در یکی از این بخش‌ها، کتابی درباره زندگی و آثار هنرمندان معاصر و رویکردهای متفاوت آنان به مفهوم هنر مورد توجه قرار گرفت. کارشناسان با اشاره به نمونه‌هایی از آثار مفهومی، درباره نقش ایده، نگاه هنرمند و برداشت مخاطب در شکل‌گیری معنای اثر هنری توضیح دادند.
همچنین کتاب «موزه»، نوشته سوزان برد با تصویرگری پیتر رینولدز، به‌عنوان نمونه‌ای از روایت تجربه شخصی یک کودک در موزه معرفی شد. در این کتاب، دختری در مواجهه با آثار گوناگون، احساس‌ها و واکنش‌های متفاوتی را تجربه می‌کند و در برابر یک بوم سفید، با کمک تخیل خود به اثر معنا می‌بخشد.
این نمونه زمینه گفت‌وگو درباره اهمیت تخیل و مشارکت ذهنی کودکان در مواجهه با هنر را فراهم کرد. بر اساس دیدگاه‌های مطرح‌شده در کارگاه، تجربه موزه‌ای زمانی می‌تواند برای کودک ماندگارتر شود که او صرفاً شنونده اطلاعات نباشد، بلکه بتواند با احساس و برداشت شخصی خود، معنایی از آثار دریافت کند.
در مجموع، این کارگاه فرصتی برای تبادل تجربه میان کارشناسان کتابخانه مرجع کانون و نمایندگان موزه‌ها فراهم کرد تا ظرفیت‌های کتاب‌های تصویری در طراحی برنامه‌های فرهنگی ویژه کودکان بررسی شود؛ ظرفیتی که می‌تواند به تقویت ارتباط نسل کودک با هنر، تاریخ و میراث فرهنگی کمک کند.
در پایان این کارگاه که با حضور نویسندگانی از جمله یوسف قوچق و فرزانه رحمانی برپا شده بود، شرکت‌کنندگان در قالب یک تور کتابخانه‌گردی از بخش‌های مختلف کتابخانه مرجع کانون بازدید کردند و از نزدیک با منابع آرشیوی، مجموعه کتاب‌ها و ظرفیت‌های پژوهشی این مرکز آشنا شدند.
کتابخانه مرجع کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، با بیش از ۴۷ سال سابقه فعالیت، از مراکز تخصصی مهم در حوزه ادبیات کودک و نوجوان به شمار می‌رود و با گردآوری منابع فارسی و غیرفارسی، از جمله آثار برجسته ادبیات کودک جهان، زمینه دسترسی پژوهشگران، دانشجویان و علاقه‌مندان را به منابع این حوزه فراهم می‌کند. این کتابخانه همچنین پذیرای پژوهشگران و دانشجویانی است که برای مطالعات و طرح‌های تحقیقاتی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان به منابع تخصصی نیاز دارند.
کارگاه «موزه من» روز چهارشنبه ۲۲ مهر، از ساعت ۱۰ تا ۱۲ در سالن احمدرضا احمدی کتابخانه مرجع کانون برگزار شد.
