تلاش برای خلاقیت در کنار ضرورت تقویت ساختار نمایشی
آذر نظری، داور بخش تئاتر کودک و نوجوان بیست‌ویکمین جشنواره تئاتر خراسان شمالی، با اشاره به تفاوت سطح کیفی آثار ارائه‌شده، اظهار کرد: در این دوره، با وجود اختلاف قابل توجه در کیفیت اجراها، شاهد خلاقیت و تلاش مناسبی در تولید آثار نمایشی کودک و نوجوان بودیم و حضور گروه‌هایی از شهرستان‌های مختلف نیز نشان‌دهنده ظرفیت و علاقه‌مندی به این حوزه در استان است.
وی افزود: در برخی آثار، ایده‌های خلاقانه‌ای در طراحی صحنه، لباس و استفاده از عناصر بصری دیده می‌شد، اما همچنان فاصله میان ایده‌پردازی خلاقانه و تبدیل آن به اجرایی منسجم با ساختار دراماتیک، از موضوعات قابل تأمل است.نظری، انتخاب متن متناسب با گروه سنی مخاطب، طولانی بودن زمان اجرای برخی نمایش‌ها، ضعف در کارگردانی و نبود هماهنگی کافی میان عناصر اجرایی را از مهم‌ترین چالش‌های آثار دانست و تصریح کرد: خلاقیت زمانی ارزشمند است که تمام عناصر نمایش در خدمت روایت و انتقال تجربه‌ای تأثیرگذار به مخاطب قرار بگیرند.وی در عین حال، استفاده از بازیگران کودک، مشارکت دادن آن‌ها در فرآیند تولید اثر، ارتباط مستقیم با مخاطب، بهره‌گیری مناسب از موسیقی و توجه به طراحی لباس را از نقاط قوت برخی اجراها برشمرد.
تئاتر کودک نباید به جنگ شادی و خنده‌های سطحی محدود شود
پریا ضیایی، دیگر داور بخش تئاتر کودک و نوجوان جشنواره، نیز با اشاره به حضور گروه‌های مختلف از شهرستان‌های استان، تلاش آن‌ها برای تولید آثار نمایشی را ارزشمند ارزیابی کرد و گفت: در میان آثار، ظرفیت‌ها و استعدادهای قابل توجهی مشاهده شد و برخی گروه‌ها تلاش کرده بودند با استفاده از شیوه‌های اجرایی متنوع، بازی‌های خلاقانه، عناصر بصری و ظرفیت‌های بدنی بازیگر با مخاطب ارتباط برقرار کنند.وی با تأکید بر ضرورت عبور از الگوهای تکراری و دستیابی به زبان اجرایی مستقل و متناسب با جهان ذهنی کودک و نوجوان امروز، یکی از چالش‌های برخی اجراها را فاصله گرفتن از ماهیت و ساختار تئاتر و نزدیک شدن به قالب جنگ شادی عنوان کرد.ضیایی ادامه داد: ایجاد نشاط و سرگرمی از کارکردهای تئاتر کودک است، اما میان سرگرم کردن مخاطب و تبدیل اجرا به مجموعه‌ای از شوخی‌ها و موقعیت‌های صرفاً خنده‌آور تفاوت وجود دارد. سرگرمی باید در خدمت ساختار دراماتیک و جهان اثر باشد، نه اینکه جایگزین آن شود.این داور جشنواره با تأکید بر مسئولیت اخلاقی و تربیتی هنرمندان در مواجهه با مخاطب کودک و نوجوان، خاطرنشان کرد: برای خنداندن تماشاگر نباید کودک را مورد تمسخر قرار داد یا از شوخی‌های سخیف و سطحی استفاده کرد؛ چراکه کودک در حال شکل دادن به نظام ارزشی و الگوهای رفتاری خود است و آنچه روی صحنه می‌بیند می‌تواند بر دریافت‌های فرهنگی و ذهنی او تأثیر بگذارد.
ضرورت توجه به هارمونی، بازیگری و جهان فانتزی در نمایش کودک
ضیایی در بخش دیگری از این گفت‌وگو، ضعف در ایجاد وحدت و هماهنگی میان عناصر اجرایی را از موضوعات قابل توجه برخی آثار دانست و گفت: طراحی صحنه نباید صرفاً برای پر کردن فضای خالی صحنه انجام شود، بلکه باید کارکرد دراماتیک داشته و در خدمت روایت، کنش و فضای نمایش باشد.وی افزود: انتخاب رنگ، فرم، متریال، موسیقی، صدا و نور باید از یک ایده مرکزی پیروی کند. نورپردازی نیز صرفاً برای روشن کردن صحنه نیست، بلکه می‌تواند در خلق فضا، هدایت نگاه مخاطب و تکمیل معنای اثر نقش داشته باشد.این داور با اشاره به اهمیت آموزش اصول بازیگری در تئاتر کودک و نوجوان، بیان کرد: بازیگری در تئاتر کودک به هیچ‌وجه ساده‌تر از تئاتر بزرگسال نیست و به دلیل ویژگی‌های ادراکی و حساسیت مخاطب، شناخت و مهارت بیشتری می‌طلبد. در برخی اجراها ضعف‌هایی در شناخت بدن، بیان، تأکیدگذاری صحیح بر دیالوگ‌ها و درک ویژگی‌های شخصیتی کاراکتر مشاهده می‌شد.وی همچنین فانتزی را یکی از عناصر بنیادین جهان نمایش کودک، به‌ویژه در نمایش عروسکی دانست و افزود: جان‌بخشی به اشیا، خلق موقعیت‌های غیرواقع‌گرا و استفاده از ظرفیت تخیل می‌تواند جهان منحصربه‌فردی برای مخاطب کودک بسازد؛ ظرفیتی که در آثار این دوره چندان پررنگ نبود.ضیایی با تأکید بر اهمیت رنگ، تصویرسازی و ترکیب‌بندی بصری در تئاتر کودک، خاطرنشان کرد: طراحی بصری باید آگاهانه و متناسب با جهان اثر باشد و صرف هزینه برای طراحی صحنه، بدون توجه به انتخاب رنگ، تناسب و ترکیب‌بندی، لزوماً به خلق اثری موفق منجر نمی‌شود.
کانون؛ پایگاهی برای استعدادیابی و پرورش مستمر هنری
داوران بخش کودک و نوجوان جشنواره، در بخش دیگری از این گفت‌وگو، بر نقش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در شناسایی و پرورش استعدادهای نمایشی تأکید کردند.آذر نظری با اشاره به ظرفیت مراکز کانون در فراهم کردن فضایی خارج از چارچوب‌های رسمی آموزشی برای تجربه، خلاقیت و فعالیت هنری کودکان، گفت: کانون در کنار آموزش‌وپرورش می‌تواند یکی از پایگاه‌های اصلی پرورش استعدادهای هنری کودکان باشد؛ البته تحقق این ظرفیت نیازمند تدوین راهبرد آموزشی متناسب با ویژگی‌های سنی و ذهنی کودکان و بهره‌گیری از استادان و هنرمندان متخصص است.
وی برگزاری کارگاه‌های مستمر، تشکیل گروه‌های نمایشی کودک و نوجوان و فراهم کردن فرصت تجربه و اجرای آثار را از جمله اقداماتی دانست که می‌تواند نقش کانون را در این زمینه پررنگ‌تر کند.پریا ضیایی نیز با تأکید بر اینکه نقش کانون نباید صرفاً به برگزاری کارگاه یا اجرای نمایش محدود شود، اظهار کرد: کانون باید زمینه شکل‌گیری مسیری مستمر برای استعدادیابی و پرورش هنری را فراهم کند؛ مسیری که از آشنایی اولیه کودکان با نمایش آغاز شود و تا آموزش تخصصی، تجربه اجرا و حمایت از گروه‌های مستعد ادامه پیدا کند.وی توسعه نمایش‌های کتابخانه‌ای را نیز یکی از ظرفیت‌های ارزشمند کانون عنوان کرد و افزود: این نمایش‌ها که معمولاً با امکانات محدود و تکیه بر خلاقیت تولید می‌شوند، می‌توانند الگوی مناسبی برای تئاتر کم‌هزینه و خلاقانه باشند. معرفی هدفمند این آثار به خانواده‌ها و قرار گرفتن آن‌ها در سبد فرهنگی خانواده‌ها می‌تواند به جذب مخاطبان تازه برای تئاتر کودک کمک کند.
لزوم حمایت از گروه‌های شهرستانی و فراتر رفتن از جشنواره‌محوری
یکی دیگر از موضوعات مورد تأکید داوران، ضرورت توجه به استعدادهای نمایشی در شهرستان‌ها و مناطق کم‌برخوردار استان بود.ضیایی در این زمینه گفت: توسعه تئاتر کودک و نوجوان نباید صرفاً به مرکز استان محدود شود؛ چراکه استعدادهای ارزشمندی در شهرستان‌ها وجود دارند که گاهی به دلیل نبود امکانات آموزشی، دسترسی محدود به مربیان متخصص و کمبود حمایت‌های تولید، فرصت بروز پیدا نمی‌کنند.وی ایجاد شبکه‌ای منسجم میان کانون، مدارس، انجمن‌های هنری و هنرمندان تئاتر استان را ضروری دانست و افزود: برگزاری کارگاه‌های مستمر در شهرستان‌ها، اعزام مربیان متخصص، حمایت مالی و تجهیزاتی از گروه‌های نوپا و فراهم کردن امکان اجرای عمومی می‌تواند به رشد این حوزه کمک کند.این داور همچنین با تأکید بر ضرورت حمایت مستمر از گروه‌های نمایشی، خاطرنشان کرد: حمایت‌ها نباید صرفاً به زمان برگزاری جشنواره محدود شود؛ گروه‌ها از مرحله شکل‌گیری ایده و نگارش متن تا تمرین، تولید و اجرای عمومی به حمایت نیاز دارند و هدف نباید صرفاً تربیت چند گروه برای حضور در جشنواره باشد.
«تئاتر کودک برای کودک»؛ فرصتی برای تجربه و آفرینش
یکی از پیشنهادهای قابل تأمل مطرح‌شده از سوی پریا ضیایی، پیش‌بینی بخشی مستقل با عنوان «تئاتر کودک برای کودک» در قالب بخش غیررقابتی جشنواره است؛ بخشی که زمینه حضور، تجربه و اجرای آثار توسط خود کودکان و نوجوانان را فراهم کند.وی با اشاره به اهمیت مشارکت فعال کودکان در فرآیند آفرینش هنری گفت: اهمیت این موضوع تنها در ارائه یک اجرای نمایشی نیست، بلکه در تجربه حضور روی صحنه، ابراز وجود، کار گروهی، کشف توانمندی‌های فردی و تقویت خودباوری کودکان و نوجوانان نهفته است.ضیایی تأکید کرد: نباید فرصت تجربه و دیده‌شدن را از کودکان دریغ کنیم؛ چراکه در این بخش، گاهی خود فرآیند آفرینش و حضور کودک روی صحنه، به‌مراتب مهم‌تر از کیفیت نهایی محصول نمایشی است.
کیفیت آثار؛ از ضرورت انسجام اجرایی تا گسترش عدالت فرهنگی
نسرین اسلامی، دیگر داور بخش کودک و نوجوان بیست‌ویکمین جشنواره تئاتر خراسان شمالی، نیز با ارزیابی کیفیت آثار این دوره، تلاش برخی گروه‌ها در حوزه کارگردانی، بازیگری، موسیقی، طراحی صحنه و لباس، نمایشنامه‌نویسی و ساخت عروسک را قابل توجه دانست، اما بر ضرورت توجه بیشتر به جزئیات، انسجام اجرایی و انتقال درست مفاهیم به مخاطب تأکید کرد.وی موسیقی نامتناسب با فضای برخی نمایش‌ها، ضعف در طراحی میزانسن، هدایت بازیگران و رفت‌وآمدهای غیرضروری روی صحنه را از جمله کاستی‌های اجرایی برشمرد و در عین حال، انتخاب موضوعاتی همچون محیط‌زیست، احترام به طبیعت و ارتباط انسان با جهان پیرامون را از نقاط قوت برخی متون دانست.اسلامی همچنین با اشاره به ظرفیت بازیگران کودک و نوجوان، بر ضرورت تقویت مهارت‌های بیانی و حرکتی بازیگران بزرگسال تأکید کرد و خلاقیت در طراحی صحنه و لباس را عاملی مهم در ارتقای کیفیت آثار، حتی در شرایط محدودیت مالی، دانست.
این داور با تأکید بر مسئولیت تربیتی تئاتر کودک، استفاده از ادبیات نامناسب، تمسخر دیگران و شوخی‌های آسیب‌زا را شایسته این حوزه ندانست و خاطرنشان کرد: قرار نیست به هر قیمتی مخاطب را بخندانیم؛ طنز زمانی ارزشمند است که در کنار ایجاد شادی، به رشد فکری و تقویت نگرش انسانی و اخلاقی کودکان نیز کمک کند.اسلامی در ادامه، نقش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان را در شناسایی و پرورش استعدادهای هنری استان مهم ارزیابی کرد و بر ضرورت برگزاری دوره‌ها و کارگاه‌های تخصصی در زمینه نمایشنامه‌نویسی، کارگردانی، بازیگری، طراحی صحنه و ساخت عروسک تأکید داشت.
وی همچنین گسترش اجرای عمومی نمایش در شهرستان‌ها و روستاهای دوردست را از ضرورت‌های توسعه تئاتر کودک دانست و گفت: فرصت تماشای تئاتر و بهره‌مندی از فعالیت‌های فرهنگی نباید به کودکان مناطق شهری و برخوردار محدود شود؛ بلکه همه کودکان، فارغ از شرایط اقتصادی و موقعیت جغرافیایی، باید امکان تجربه هنر را داشته باشند.
اسلامی در پایان، کانون را ظرفیتی مؤثر برای پیوند میان مرکز استان، شهرستان‌ها و استعدادهای کمتر دیده‌شده دانست و ابراز امیدواری کرد با حمایت و برنامه‌ریزی مستمر نهادهای فرهنگی، زمینه رشد و حضور نسل تازه‌ای از هنرمندان کودک و نوجوان فراهم شود.
