بازی پیش از آن که به معنای فعالیت خاصی باشد، حالتی است ذهنی. افراد در شرایط آزادی، آسودگی، راحتی، نشاط و سرزندگی روحیه ی جنبش و بازی کوشی پیدا می کنند. در آمیختگی این روحیه با حس کنجکاوی، خلاقیت، میل به استقلال، تجربه گرایی و بیان خویشتن باعث می شود انسان در تمام سنین، بویژه در کودکی، به بازی روی بیاورد. بر این اساس می توان گفت بازی کودکان روش زندگی و زمینه ساز رشد آنان است. تحقیقات و آزمایش های بسیار نشان می دهد میزان رشد هوشی، رشد شناختی و انگیزه ی یادگیری کودکان نسبت مستقیم و نزدیک با فرصت هایی دارد که آنان برای بازی کردن در اختیار دارند. همچنین روشن شده است که کودکان دیرآموز یا آنهایی که دچار اختلالات عصبی، روانی، رفتاری، گفتاری و آموزشی هستند با انجام برخی بازی ها و نیز با کمک اسباب بازی ها قادرند مشکلات خود را تا حد زیادی حل کنند. همچنین روشن شده است که کسانی که در طفولیت امکان بازی کردن نداشته اند در بزرگسالی با مشکلات گوناگونی روبه رو بوده اند. حتی تحقیقی از تعدادی از جنایتکاران و بزهکاران نشان داده است که آنان در کودکی از فرصت و امکانات کافی برای بازی و تفریح کاملاً محروم بوده اند. در حقیقت کودکی که بازی نمی کند از رشد متعادل و مناسبی برخوردار نیست و احتمال می رود شخصیتش دچار بحران های عمیق در ساختارهای فکری، روانی، اجتماعی و اخلاقی شود.بازی، گذشته از تعریفی که از آن داریم، دارای ویژگی هایی است مانند انعطاف، خیال انگیزی، حرکت آفرینی و شوق انگیزی. با در نظر گرفتن این خصوصیات می توان دایره ی بازی را بسیار گسترده دید. بر این اساس سفر کردن، مطالعه کردن، دوچرخه سواری، ماهیگیری، نگهداری گل و گیاه و پرندگان نیز بازی محسوب می شوند.
محققان طی نوعی دسته بندی، بازی ها را به دو گروه آزاد و ساخت یافته تقسیم می کنند. بازی های آزاد آنهاست که کودکان به اختیار و انتخاب خود انجام می دهند و فارغ از قاعده های نهادینه است؛ در حالی که بازی های ساخت یافته همان هاست که دارای قواعد از پیش تعیین شده ای است و معمولاً کودکان را در شرایط رقابت و مسابقه قرار می دهد. علاوه بر این، بازی های ساخت یافته معمولاً از سوی والدین و معلمان مورد استفاده ی آموزشی قرار می گیرد. از این رو این نوع بازی ها می تواند تحت کنترل والدین باشد. این به آنها اجازه ی مداخله در جریان بازی را می دهد، در حالی که در بازی های آزاد چنین امکانی بمراتب کمتر است. بنابراین رغبت کلی کودکان به سمت انجام بازی های آزاد است.
گفتنی است که بازی ها انواع زیادی دارند که بازی های حرکتی، بازی های تخیلی، بازی های نمایشی، بازی های وانمودی، بازی های زبانی، بازی های ورزشی، بازی های اجتماعی، بازی های تقلیدی، بازی های اکتشافی و بازی های انفرادی از جمله ی آنهاست. انجام هر یک از این بازی ها به رشد یک یا چند جنبه از شخصیت آنان کمک مؤثر می کند. هرقدر اتکای فرزندان ما به استفاده از امکانات، ابزارها و اسباب بازی کمتر باشد می توان امید بیشتری به رشد شخصیت خلاقه ی آنان داشت. حال آن که اتکای بیش از حد به وسایل بازی قدرت تصمیم گیری، رشد هوشی، اتکای به نفس و توانایی حل مسأله آنها را سلب می کند، یا دست کم مانع رشد کافی آنها می شود.
درک روز افزون اهمیت بازی ها و اسباب بازی ها باعث شده است در حال حاضر در نظام آموزش رسمی و غیررسمی بسیاری از کشورهای توسعه یافته و درحال توسعه، از مراکز مراقبتی روزانه و شبانه و مهد کودک ها گرفته تا پیش دبستانی ها و مدارس در تمام سطوح، پرداختن به آن از بخش های اصلی برنامه ی فعالیت ها باشد. زنگ ورزش، زنگ تفریح، زنگ کاردستی، زنگ هنر و حتی زنگ انشاء، در صورتی که در خدمت ایجاد علاقه ی کودکان به شعر و قصه باشد، در شمار مصادیق این رویکرد است. همچنین توجه به کودکان و حقوق آنان، که در کنوانسیون حقوق کودک مورد موافقت سران اکثر کشورها قرار گرفته است، موجب شده است که شهرداری ها نیز به این خیل پیوسته با ایجاد بوستان های ویژه ی بازی به این مهم بپردازند. مجموعه هایی مانند کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز از پیشگامان این جریان به حساب می آیند. مراکز کانون بخشی عمده از ظرفیت، امکانات و برنامه ریزی خود را به بازی کودکان اختصاص داده اند.
بازی های رقابتی از آنجا که دارای مراحل و ضوابط و مقرراتی است به کودک رعایت سلسله مراتب، نوبت، همکاری با سایر اعضای گروه، احترام به قوانین و امثال آن را می آموزد.
بازی های حرکتی یا ورزشی به بازیکنان یاد می دهد نسبت به نقشی که در گروه بر عهده می گیرند احساس مسؤولیت کنند؛ یاد می دهد دقت کنند، درست تصمیم گیری کنند، مشارکت داشته باشند، از اشتباهات خود درس بگیرند، و چابک باشند. افزون بر اینها، کودکی که به اندازه ی کافی بازی می کند از مهارتهای حسی و حرکتی مناسبی برخوردار می شود. این موضوع بخصوص در مورد کودکان زیر هفت سال که در اوج رشد جسمانی هستند صدق می کند.
با وجودی که درباره ی بازی های رایانه یی برخی عقاید نادرست رواج پیدا کرده، تحقیقات نشان داده انجام بسیاری از آنها که فاقد خشونت هستند، به رشد ذهنی کودکان کمک شایانی می کند.
کم نیستند کودکانی که نمی توانند میان حرکات مختلف خود، به عنوان مثال میان حرکات چشم و دست و ذهن هماهنگی به وجود آورند. بازی به این گروه کمک بسیار زیادی می کند تا بر این ضعف ها چیره شوند. تعدادی از عصب شناسان با تحقیقات پر دامنه ی خود ثابت کرده اند که انجام مستمر بازی در تقویت سیستم عصبی و در نتیجه در رشد مغز تأثیر زیادی دارد. همچنین بازی با موادی مانند آب، خاک و سایر مواد شکل پذیر برای رشد ذهنی و عاطفی کودکان مفید و مؤثر است.
با توجه به شواهد موجود، بیشتر خانواده ها باید به بازی فرزندان خود توجه بیشتری کرده، با متخصصان و مشاورانی که آنان را در این زمینه یاری کنند در تماس باشند. غفلت در این زمینه ممکن است نتایج جبران ناپذیری به دنبال داشته باشد. نکته ی آخر این که در اسلام نیز به بازی کودکان و اهمیت آن توجه و توصیه های مؤکد وجود دارد.
سعید فضائلی هاشمی
