به گزارش اداره کل روابط عمومی و امور بین‌الملل کانون، حسین قربانزاده خیاوی نویسنده و مربی ادبی کانون پرورش فکری استان آذربایجان شرقی روز شنبه ۹ خرداد ۱۴۰۵ در نشست «کودک در ادبیات جنگ» از سلسله نشست‌های تخصصی «ایران پیروز» به بررسی جایگاه ادبیات کودک و نوجوان در بازنمایی جنگ و پیامدهای آن پرداخت.

دو دیدگاه درباره پرداختن به جنگ برای کودکان

وی با اشاره به وجود دو نگاه متفاوت در این حوزه گفت: برخی فعالان حوزه کودک معتقدند کودکان نباید با خشونت‌ها، ترس‌ها و ناامیدی‌های ناشی از جنگ مواجه شوند، اما گروهی دیگر بر این باورند که کودکان به‌طور مستقیم و غیرمستقیم تحت تأثیر جنگ قرار می‌گیرند و نمی‌توان آن‌ها را از شناخت این واقعیت دور نگه داشت.

قربانزاده خیاوی  افزود: خلق آثار متعدد در حوزه کودک و جنگ نشان می‌دهد ورود ادبیات و هنر به این عرصه ضروری است، اما این آثار باید خلاقانه، غیرمستقیم و متناسب با روحیه حساس کودکان و نوجوانان باشند و در کنار افزایش فهم مخاطب از جنگ، امید را نیز زنده نگه دارند.

سه کارکرد اصلی ادبیات جنگ برای کودکان

این نویسنده حوزه کودک، آثار مرتبط با جنگ را دارای سه کارکرد اصلی دانست و گفت: بخشی از این آثار جنگ را بازنمایی می‌کنند و مخاطب را با واقعیت آن آشنا می‌سازند، گروهی به فهم و معنا بخشیدن به جنگ می‌پردازند و دسته‌ای دیگر نقش درمان‌گر و التیام‌بخش دارند و به ترمیم زخم‌های روحی ناشی از جنگ کمک می‌کنند.

گونه‌های مختلف روایت جنگ در ادبیات کودک

وی در ادامه به دسته‌بندی آثار این حوزه پرداخت و توضیح داد: برخی کتاب‌ها به روزهای آغاز جنگ و برهم خوردن زندگی عادی مردم می‌پردازند. گروهی دیگر چهره تلخ جنگ را به تصویر می‌کشند که در تولید آن‌ها باید از نمایش مستقیم خشونت پرهیز شود و هنر و خلاقیت نقش پررنگ‌تری داشته باشد.

قربان‌زاده ادامه داد: آثاری که اتحاد، شجاعت، همدلی و غلبه بر ترس را روایت می‌کنند، بخشی دیگر از ادبیات جنگ را تشکیل می‌دهند. همچنین آثاری وجود دارند که به کودکان یادآوری می‌کنند در رخدادهای جنگ مقصر نیستند و نباید نسبت به از دست دادن والدین یا نزدیکان خود احساس گناه داشته باشند.

از فقدان و مقاومت تا امید به آینده

به گفته وی، بخش قابل توجهی از آثار این حوزه به موضوع فقدان و از دست دادن اعضای خانواده و نزدیکان اختصاص دارد و تلاش می‌کند به کودکان و نوجوانان در پذیرش این شرایط کمک کند.

او افزود: برخی کتاب‌ها نیز مسیر مقاومت و مبارزه را روایت می‌کنند، گروهی امید به آینده و پایان روزهای سخت را در مخاطب تقویت می‌کنند و دسته‌ای دیگر به پیامدهای پس از جنگ و دشواری‌هایی می‌پردازند که کودکان ناچارند با آن‌ها روبه‌رو شوند.

وی همچنین به آثار فانتزی و نمادین اشاره کرد و گفت: این آثار با بهره‌گیری از تخیل، کودک را به درکی عمیق‌تر و لطیف‌تر از جنگ می‌رسانند و از ظرفیت بالایی برای ارتباط با مخاطب برخوردارند.

معرفی آثار شاخص ایرانی و خارجی

در این نشست کتاب‌های متعددی از ادبیات کودک و نوجوان با موضوع جنگ معرفی و بررسی شد که از جمله آن‌ها می‌توان به «آب و زنجیر»، «تن‌نور»، «هیچ‌کس جرئتش را ندارد»، «اگر من خلبان بودم»، «جنگ»، «کودک سرباز و دریا»، «آزادی چه رنگی است»، «تیلی و تانک»، «شلیک به ستاره‌ها»، «هستی»، «سازدهنی»، «آنسوی جنگل خیزران»، «درخت گیلاس»، «ساداکو و هزار درنای کاغذی»، «جنگی که نجاتم داد»، «ماهی» و «هر جنگ داستانی دارد» اشاره کرد.

کودکان بیشترین قربانیان جنگ هستند

قربانزاده خیاوی  با تأکید بر اینکه کودکان بیشترین آسیب را از جنگ متحمل می‌شوند، گفت: بسیاری از آنان جان خود را از دست می‌دهند یا دچار آسیب‌های جسمی و روحی می‌شوند که آثار آن تا سال‌ها باقی می‌ماند. از این رو ادبیات باید در بازگرداندن کودکان به زندگی و ترمیم آسیب‌های ناشی از جنگ نقش مؤثری ایفا کند.

وی همچنین با اشاره به موضوع کودکان سرباز اظهار داشت: استفاده از کودکان در جنگ اقدامی نادرست است، اما برخی آثار نشان می‌دهند که کودکان گاهی ناخواسته در شرایط جنگی گرفتار می‌شوند و مجبورند مسئولیت‌هایی فراتر از سن خود بر عهده بگیرند؛ وضعیتی که باعث می‌شود کودکی آن‌ها زودتر از موعد پایان یابد.

نیاز به آثاری برای پیشگیری از جنگ

این نویسنده در پایان خاطرنشان کرد: ادبیات کودک و نوجوان به آثار بیشتری نیاز دارد که به چرایی شکل‌گیری جنگ و راه‌های پیشگیری از آن بپردازند.

به گفته او، مفاهیمی چون شجاعت، ایثار، فداکاری و مقاومت تنها به دوران جنگ محدود نیستند و در زندگی روزمره نیز می‌توان مصداق‌های فراوانی از آن‌ها یافت.

سلسله نشست‌های تخصصی «ایران پیروز» به همت اداره‌کل آموزش و پژوهش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در حال برگزاری است.