اسماعیلپور، نویسنده، پژوهشگر و اسطورهشناس که سالها شاگرد و دوست مهرداد بهار بوده است، او را «بنیانگذار اسطورهشناسی ایران» میداند و از سالهای شاگردی و دوستی خود با این پژوهشگر برجسته یاد میکند.
او با اشاره به آشنایی خود با زندهیاد مهرداد بهار گفت: من در سال ۱۳۵۲، زمانی که دانشجوی دانشگاه تهران بودم، با ایشان آشنا شدم. با روی گشاده پذیرای ما بود و من در کلاسهای اساطیر ایران ایشان شرکت میکردم.
اسماعیلپور، مهرداد بهار را «دانشمندی متخصص و بزرگ» توصیف کرد و ادامه داد: او از خاندان ملکالشعرای بهار بود و در دانشگاه لندن ایرانشناسی خوانده و با بهترین دانشمندان غرب، از جمله مری بویس و مکنزی، آشنا و همکار بود. وقتی در دهه ۴۰ به ایران بازگشت، فعالیت خود را در حوزه ایرانشناسی و بهویژه اساطیر ایران دنبال کرد.
او با اشاره به رابطه نزدیک خود و چند تن دیگر از دانشجویان با مهرداد بهار افزود: رابطه ما فقط به کلاس محدود نمیشد. دوستی نزدیکی با ایشان داشتیم، به خانهاش میرفتیم و از کتابخانهاش استفاده میکردیم. ایشان به کوهنوردی هم علاقهمند بود و تقریباً هر هفته با هم به کوه میرفتیم.
این پژوهشگر که سالها از نزدیک با مهرداد بهار همکاری و شاگردی او را تجربه کرده است، گفت: من مستقیماً دانشجوی دوره کارشناسی ارشد و دکتری ایشان بودم و زبانهای پهلوی و ساسانی را از ایشان آموختم. چند سال نیز در کنار ایشان روی کتاب ادبیات مانوی کار کردیم و کتاب مشترکی داریم که برای من یادگار آن سالهاست. از او بسیار آموختم.
اسماعیلپور همچنین با اشاره به توجه مهرداد بهار به نسل جوان گفت: در کنار فعالیتهای پژوهشیاش در حوزه اساطیر ایران، ایشان سه کتاب برای کودکان و نوجوانان نوشت و به نسل جوان توجه زیادی داشت. به ادبیات و هنر نیز علاقه و توجه خاصی نشان میداد و با کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان همکاری داشت.
اسماعیلپور درباره دلیل توجه مهرداد بهار به ادبیات کودک و نوجوان گفت: فکر میکنم این علاقهمندی از آنجا ناشی میشد که ایشان بسیار تأکید داشتند باید روی نسل جدید و کودکان کار شود. در همه جای دنیا اسطورههای خود را برای کودکان در قالب کتاب، فیلم، پویانمایی و کتابهای مصور ارائه میکنند و این اتفاق سالهاست که در جهان رخ داده است.
او با اشاره به پیشنهاد دوستان مهرداد بهار در کانون پرورش فکری آن زمان افزود: دوستانی که در آن دوره در کانون پرورش فکری بودند، به ایشان پیشنهاد دادند که این علاقهمندی را کاربردی کنند. ایشان هم در این زمینه موفق عمل کردند. برای مثال، کتاب «جمشیدشاه» که با تصویرسازی فرشاد مثقالی منتشر شد واقعا بینظیر است؛ متأسفانه در حوزه کودک کمتر به چنین آثاری توجه میشود.
این پژوهشگر و اسطورهشناس با تأکید بر اهمیت سرمایهگذاری فرهنگی برای کودکان و نوجوانان ادامه داد: در دنیا، چه در شرق و چه در غرب، بیشترین سرمایهگذاری روی کودکان انجام میشود، چون اینها نسل آینده را میسازند. هدف اصلی هم این است که کودکان و نوجوانان با هویت بومی و ملی خودشان آشنا شوند.
اسماعیلپور افزود: همین نگاه باعث شد مهرداد بهار در کنار کارهای تخصصی خود، مضامین اساطیری را نیز با زبانی جذاب برای نسل جدید ارائه کند.
اسماعیلپور در پاسخ به این پرسش که چه ویژگیهایی باعث میشود روایتهای مهرداد بهار همچنان بتوانند با کودک و نوجوان امروز ارتباط برقرار کنند، ابتدا به کتاب «جمشیدشاه» اشاره کرد و گفت: «جمشیدشاه» کار برجستهای است، چون جمشید نماد عصر طلایی فرهنگ باستانی ایران است. او بنیان یک ایران آرزویی و آرمانی را مینهد و مردم به دلیل علاقهای که به جمشید داشتند، تخت جمشید را نیز به او منسوب کردهاند، در حالی که تخت جمشید، تخت داریوش بوده است.
او ادامه داد: جمشید نماد عصر آرمانی فرهنگ ایران است؛ نوروز را میآورد، کشاورزی با نام او پیوند دارد و در زمان جمشید، بنا بر روایتهای اسطورهای، کسی نمیمیرد. همه اینها اسطوره است، اما زیباست و مردم او را دوست داشتهاند؛ بهعنوان کسی که عاشق سرزمین ایران بود و برای مبارزه با دشمنان ایرانیان و اهریمن میکوشید. کتاب «جمشیدشاه» هم در اوج آثار کودکان و نوجوانان قرار دارد.
این پژوهشگر و اسطورهشناس سپس با اشاره به ویژگیهای کتاب «بستور» افزود: «بستور» هم تراژیک است و هم عنصر قهرمانی دارد. بستور، پسر زریر است؛ زریر ناجوانمردانه در جنگ میان ایران و توران کشته میشود و در واقع فدای سرزمین ایران و آیین ایرانی میشود. این جنگ، جنگی دینی میان پیروان زرتشت و دشمنان ایران است.
اسماعیلپور ادامه داد: بستور که کودک و نوجوانی کمسنوسال است، برای انتقام مرگ پدرش قهرمانی میکند. به او اجازه نمیدهند وارد صحنه جنگ شود، اما پنهانی میرود، سوار اسب میشود و وارد میدان جنگ میشود. عنصر قهرمانی بستور اهمیت زیادی دارد؛ او نمینشیند که فقط در مرگ پدرش سوگواری کند، بلکه میتازد و وارد میدان میشود.
او با اشاره به نقش دیگر شخصیتهای داستان گفت: اسفندیار نیز با بستور همراه میشود؛ اسفندیار نماد رویینتنی است. بستور نوجوان است و حضور او به ایرانیان روحیه میدهد و سرانجام پیروز میشوند.
اسماعیلپور افزود: بستور بهعنوان قهرمان کودک و نوجوان در «سوگنامه یادگار زریران» جاودانه میشود. این داستان عنصر حماسی هم دارد و جنگ دینی را روایت میکند؛ در حقیقت یک حماسه است. از این نظر، انتخاب عنوان «بستور، سپهسالار کوچک» برای نمایشی که امروز روی صحنه رفته، انتخابی بهجا و خوب است، چون روحیه قهرمانی را به کودکان میدهد.
اسماعیلپور درباره تأثیر آشنایی کودکان و نوجوانان با جهان اساطیر بر شناخت آنها از خود و جهان گفت: حتماً این آشنایی کمک میکند. اسطورهها اگرچه شکل داستانی و تخیلی دارند، اما بیانگر واقعیتها هستند. کودکانی که با اسطورههای خودشان آشنا میشوند، هویت ملی و سنتی خود را بهتر میشناسند و حفظ میکنند.
او با تأکید بر اهمیت شناخت هویت فرهنگی افزود: ملتی که هویت خودش را میشناسد و به هویت خودش متکی است، هیچوقت تسلیم بیگانگان نمیشود و دچار خودباختگی نخواهد شد.
این پژوهشگر و اسطورهشناس در عین حال بر ضرورت توجه به سن مخاطب در انتقال روایتهای اسطورهای تأکید کرد و گفت: بسیاری از صحنههای تراژیک و غمناک را نباید برای کودکان در سنین ابتدایی نمایش داد. «رستم و سهراب» برای کودک زود است، اما «بستور» اینگونه نیست؛ در «بستور»، عنصر قهرمانی بر عنصر تراژیک غلبه میکند و قهرمانی جایگزین سوگ و غم مرگ پدر میشود.
اسماعیلپور با اشاره به پیوند اسطوره با ناخودآگاه و ریشههای فرهنگی ادامه داد: اسطورهها میتوانند ناخودآگاه ما را با ریشههای ملیمان پیوند دهند. امروز در عصر اطلاعات قرار داریم و اگر این میراث را رها کنیم، اسطورههایمان بهتدریج از میان میروند. امروز بچههای ما زئوس و هرکول را بهتر از بسیاری از شخصیتهای اساطیری خودمان میشناسند.
او تأکید کرد: ابتدا باید کودکان و نوجوانان را با ریشههای بومی خودشان آشنا کنیم و بعد به سراغ اسطورههای جهان برویم. غرب تلاش میکند دنیا را با اساطیر خودش آشنا کند و ما هم وظیفه داریم نسل جدید را با ریشههای هویتی خودشان آشنا کنیم؛ این یک وظیفه تاریخی است.
اسماعیلپور در پایان با اشاره به نگاه مهرداد بهار گفت: من فکر میکنم مهرداد بهار همان زمان این خطر را احساس کرده بود که اسطورههای ایرانی در معرض فراموشی قرار دارند. به همین دلیل، جایگاه او بهعنوان یکی از پایهگذاران ارزشمند اسطورهشناسی ایران، جایگاهی پایدار است.
اسماعیلپور درباره نقش کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در زنده نگه داشتن میراث اسطورهای ایران پیشنهاد کرد این نمایش به شکل سراسری اجرا شود. او گفت: این نمایش سراسری شود و تمام شعبهها پیشنهاد بدهند که در همه شعبهها و شهرستانها اجرا شود.
او همچنین با اشاره به سه کتاب مهرداد بهار برای کودکان و نوجوانان که امروز نایاب هستند، پیشنهاد تجدید چاپ این آثار را مطرح کرد و افزود: کتابهایی که مهرداد نوشته نایاب است و پیشنهاد میکنم تجدید چاپ شود، چون در حال حاضر فقط نسخههای کتابخانهای در دسترس عموم هستند.
این پژوهشگر و اسطورهشناس در ادامه پیشنهاد کرد از ظرفیت نویسندگان و همکاران کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان برای بازآفرینی بخشهای دیگر اساطیر ایران استفاده شود و گفت: کتابهای پژوهشی که در ایران داریم و همکاران کانون که نویسنده هستند، میتوانند بخشهای دیگر اساطیر را به داستان تبدیل کنند و از آنها تئاتر بسازند. از اسطورههای دیگر هم میتوان مطرح کرد و داستان نوشت یا آنها را به تئاتر تبدیل کرد.
یادآوری میشود نمایش بستور به نویسندگی و کارگردانی نیلوفر رفیعی هر روز به جز روزهای شنبه ساعت ۱۷ در مرکز تولید تئاتر و تئاتر عروسکی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان واقع در پارک لاله تهران در حال اجراست.
