گفتوگو با خانم طاهره پور، مسئول مرکز فرهنگیهنری سرایان
۱. مرکز سرایان در سرانه امانت کتاب و فعالیتهای کتابمحور استان جایگاه نخست را دارد. چه عوامل و رویکردهایی در دستیابی به این موفقیت مؤثر بودهاند؟
یکی از رویکردهای اصلی من، پیوند دادن کتاب با فعالیتهای ادبی و کارگاهی است. در کارگاههای ادبی، بهویژه کارگاههای نوشتن خلاق و داستاننویسی که در حال حاضر چهار کارگاه از این نوع دارم، همواره از کتابهایی استفاده میکنم که پیشتر مطالعه کردهام و با موضوع، محتوا و فضای آنها آشنایی کامل دارم.
تجربه نشان داده است اعضا نسبت به کتابهایی که مربی مطالعه کرده و با شناخت و علاقه معرفی میکند، اشتیاق بیشتری نشان میدهند؛ بهگونهای که گاهی میان اعضا برای امانت گرفتن همین کتابها رقابت شکل میگیرد.
اقدام دیگر، رصد مستمر آمار امانت کتاب در طول سال است. صرفاً به هفته کتاب اکتفا نمیکنم، بلکه در پایان هر فصل، آمار امانت اعضا را بررسی میکنم، اسامی و تعداد کتابهای امانتگرفتهشده را ثبت میکنم و در معرض دید اعضا قرار میدهم. این کار از یک سو موجب دیدهشدن و تشویق اعضای کتابخوان میشود و از سوی دیگر، انگیزهای برای سایر اعضا ایجاد میکند تا برای افزایش مطالعه و امانت کتاب تلاش کنند.
البته در کنار این اقدامات، طرحهای متنوع دیگری نیز اجرا کردهایم که وجه مشترک همه آنها، ایجاد انگیزه و مشارکت فعال اعضا در فعالیتهای کتابمحور است.
۲. چگونه علایق مطالعاتی کودکان و نوجوانان را شناسایی میکنید و بر اساس این شناخت، کتاب مناسب را به مخاطب مناسب پیشنهاد میدهید؟
در طول فعالیت با اعضا، بهتدریج شناخت خوبی از علایق و ترجیحات مطالعاتی آنها به دست آوردهام. برای مثال، برخی اعضا به کتابهای کوتاه و کمحجم علاقه دارند و برخی دیگر مطالعه کتابهای طولانیتر و پرحجم را ترجیح میدهند. گروهی به کتابهای مذهبی علاقهمندند و عدهای نیز بیشتر به کتابهای علمی و موضوعات دیگر گرایش دارند.
این شناخت گاهی از طریق مشاهده و دقت در انتخاب کتاب توسط اعضا حاصل میشود و گاهی نیز خود آنها برای انتخاب کتاب مناسب از من راهنمایی میخواهند.
به اعتقاد من، معرفی کتاب زمانی اثربخش است که مربی بتواند علاوه بر شناخت گروه سنی، از علاقه و سلیقه مطالعاتی هر عضو نیز آگاهی داشته باشد. به همین دلیل تلاش میکنم پیشنهاد کتاب، متناسب با ویژگیها و نیاز مطالعاتی هر کودک و نوجوان باشد تا تجربه مطالعه برای او جذاب و رضایتبخش شود.
۳. چه فعالیتهای خلاقانه و متفاوتی با محوریت کتاب در مرکز سرایان اجرا کردهاید که با استقبال اعضا همراه بوده است؟
یکی از برنامههای مورد استقبال اعضا، برگزاری مسابقات متنوع در کنار معرفی کتاب است. تلاش کردهایم معرفی کتاب را از حالت یک فعالیت صرفاً گفتاری خارج کنیم و با طراحی مسابقه و فعالیتهای جذاب، اعضا را به مشارکت بیشتر ترغیب کنیم.
یکی از تجربههای جالب ما، برگزاری «روز نودل» بود. در این برنامه، با کمک خود اعضا در مرکز نودل پختیم و بچهها تجربه آشپزی در محیط کانون را داشتند. این فعالیت در کنار فضای شاد و مشارکتی خود، فرصتی برای پیوند دادن برنامههای فرهنگی با تجربههای متفاوت اعضا فراهم کرد.
همچنین طرح دیواری معرفی کتاب را اجرا کردیم که در آن، اعضا و مربی به معرفی کتابهای مورد علاقه خود میپرداختند.
اما یکی از ابتکارهای متفاوت و جذاب مرکز، برگزاری «انتخابات کتاب» بود. در این طرح، به جای نامزد شدن افراد، کتابهایی که توسط دوستان اعضا معرفی و نامزد شده بودند، در معرض رأیگیری قرار گرفتند. اعضا با استفاده از کارت عضویت خود که در این برنامه نقش شناسنامه را داشت، به کتاب مورد علاقهشان رأی میدادند.
این تجربه برای بچهها بسیار جالب بود؛ چراکه با مفهومی آشنا مانند انتخابات، در قالبی تازه و خلاقانه روبهرو شدند و بهصورت غیرمستقیم به شناخت کتابهای معرفیشده و امانت گرفتن آنها ترغیب شدند.
۴. چگونه از ظرفیت فعالیتهای فرهنگی، هنری و ادبی کانون برای تعمیق ارتباط اعضا با کتاب استفاده میکنید؟
یکی از رویکردهای ما، تلفیق معرفی و مطالعه کتاب با فعالیتهای متنوع فرهنگی و ادبی است. معتقدم کتابخوانی نباید محدود به معرفی مستقیم کتاب یا خواندن صفحات آن باشد؛ بلکه میتوان از ظرفیت بازی، مسابقه، نمایش، بحث و گفتوگو و نقد کتاب برای ایجاد ارتباطی عمیقتر میان اعضا و محتوای کتاب استفاده کرد.
در همین راستا، تلاش میکنیم فعالیتهای کتابمحور را در قالب طرحهای بازیگونه و مشارکتی طراحی کنیم تا اعضا ضمن لذت بردن از فعالیت، با موضوع و محتوای کتاب نیز ارتباط برقرار کنند.
این شیوه بهویژه در کارگاههای ادبی ظرفیت خوبی دارد؛ زیرا کتاب میتواند نقطه آغاز یک گفتوگوی ادبی، داستانپردازی، نقد یا حتی خلق اثری تازه توسط اعضا باشد.
۵. برای تداوم حضور اعضا در مرکز و تبدیل علاقه مقطعی به مطالعه به یک عادت مستمر چه برنامههایی دارید؟
یکی از اقداماتی که در این زمینه انجام دادهایم، راهاندازی بانک جایزه و اختصاص امتیاز به اعضا در قبال مشارکت در فعالیتهای کتابمحور است. همچنین اعضای کتابخوان و برگزیده را در میان دوستانشان مورد توجه و تشویق قرار میدهیم تا تلاش و موفقیت آنها به الگویی انگیزهبخش برای سایر اعضا تبدیل شود.
در ورودی مرکز نیز جمله «با لبخند وارد شوید، با کتاب خارج شوید» را نصب کردهایم تا از همان ابتدای ورود، توجه اعضا به اهمیت کتاب و امانت آن جلب شود.
یکی دیگر از اقدامات اثرگذار، معرفی و تقدیر عمومی از اعضای کتابخوان در سطح شهر بوده است. طی چند سال متوالی، تصاویر اعضای برتر کتابخوان مرکز را روی بنرهایی در سطح شهر چاپ و نصب کردهایم. این اقدام علاوه بر ایجاد انگیزه در خود اعضا، موجب شناختهشدن تلاش آنها و ترویج فرهنگ کتابخوانی در فضای عمومی شهر شده است.
۶. در مسیر دستیابی به این جایگاه، مهمترین چالش شما چه بوده و چه تجربههایی را بهعنوان دستاوردهای ارزشمند مرکز سراغ دارید؟
خوشبختانه تجربههای موفق ما در این زمینه کم نبوده است. برای نمونه، طی چند سال متوالی توانستهایم اعضای کتابخوان کشوری داشته باشیم که این موضوع برای مرکز و اعضای آن دستاورد ارزشمندی است.
با این حال، یکی از مهمترین چالشهای ما، محدودیت اعتبارات و هزینههای لازم برای تشویق اعضای برتر کتابخوان بوده است. گاهی به دلیل کمبود منابع مالی، ناچار شدهایم از هدایایی برای تقدیر استفاده کنیم که در شأن تلاش و جایگاه اعضای برگزیده نبوده است. به نظرم این موضوع نیازمند توجه و حمایت بیشتری است؛ چراکه تشویق شایسته میتواند در استمرار انگیزه و فعالیت اعضا نقش مؤثری داشته باشد.
در کنار این مسئله، یک نکته مهم دیگر، ضرورت تسلط مربیان بر محتوای تعداد بیشتری از کتابهاست. مربی باید بتواند متناسب با سن، علاقه و نیاز مطالعاتی اعضا کتاب معرفی کند و پاسخگوی پرسشهای آنان درباره محتوای کتابها باشد.
همچنین تجربه من نشان داده است که برخورد محترمانه و در عین حال صمیمانه با اعضا، نقش بسیار مهمی در جذب و ماندگاری آنها دارد.
بهتازگی یکی از اعضای مرکز برای معرفی کانون و جذب یکی از دوستانش اقدام کرده بود. او دوستش را به مرکز آورد و از من خواست اجازه بدهم دوستش آن روز بدون عضویت در برنامههای کانون حضور داشته باشد. روز بعد، همان دوست با فرم عضویت و هزینه ثبتنام به مرکز مراجعه کرد و گفت: «خانم، بیخود نبود نازنین از شما تعریف میکرد؛ شما واقعاً مهربانید!»
این اتفاق برای من تجربه ارزشمندی بود؛ چراکه نشان داد گاهی یک رابطه خوب و برخورد صمیمانه مربی با عضو، میتواند به مؤثرترین ابزار تبلیغ و جذب مخاطب تبدیل شود.
۷. اگر بخواهید تجربه مرکز سرایان را با سایر مربیان و مسئولان مراکز استان به اشتراک بگذارید، چه توصیههایی برای افزایش امانت کتاب و جذب اعضای فعال و مستمر دارید؟
به نظرم پیش از هر چیز باید شناخت کافی از محتوای کتابها داشته باشیم تا بتوانیم کتاب مناسب را به عضو مناسب معرفی کنیم. معرفی کتاب نباید صرفاً بر اساس عنوان یا ظاهر کتاب باشد؛ بلکه مربی باید بتواند با شناخت محتوایی، علاقه و نیاز مطالعاتی مخاطب را تشخیص دهد.
نکته دوم، ایجاد فضای صمیمانه، محترمانه و اعتمادآمیز در مرکز است. اعضا باید احساس کنند حضورشان ارزشمند است و در محیط کانون مورد توجه قرار میگیرند.
اما نکتهای که تأکید ویژهای بر آن دارم، تفاوت میان افزایش آمار عضویت و افزایش واقعی امانت کتاب است. من همواره تلاش میکنم عضویت در کانون را تبلیغ کنم، اما نه به هر شکل و به هر قیمتی. تبلیغی که صرفاً موجب افزایش تعداد اعضا شود، بدون آنکه علاقهای به امانت کتاب و مشارکت در فعالیتهای کتابمحور ایجاد کند، نمیتواند به ارتقای واقعی سرانه امانت کتاب کمک کند.
از نظر من، عضویت زمانی ارزشمند است که بتوانیم دانشآموزی را که برای ثبتنام به مرکز مراجعه میکند، به مخاطبی علاقهمند به مطالعه و امانت کتاب نیز تبدیل کنیم.
در نهایت، باید تلاش کنیم کتاب را از یک موضوع آموزشی صرف به تجربهای جذاب، اجتماعی و دوستداشتنی تبدیل کنیم. وقتی عضو با علاقه کتاب انتخاب میکند، درباره آن گفتوگو میکند، در فعالیتهای مرتبط مشارکت دارد و از حضور در مرکز احساس رضایت میکند، میتوان امیدوار بود که ارتباط او با کتاب و کانون به ارتباطی مستمر و ماندگار تبدیل شود.