به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل کانون، این نشست روز دوشنبه ۲۰ مهر ۱۴۰۵، هم‌زمان با هفته ملی کودک، در ادامه سلسله‌نشست‌های مطالعات نوجوانی و برنامه «دوشنبه‌های کتاب‌خوانی» کتابخانه مرجع کانون با حضور عبدالرحمان نجل‌رحیم، متخصص مغز و اعصاب و پژوهشگر علوم اعصاب و حسین ادب، روان‌درمانگر و دبیر نشست، به‌صورت حضوری و برخط برگزار شد.
در این نشست که با محوریت کتاب «خواب زندگی‌بخش» برگزار شد، موضوع‌هایی همچون نقش خواب در یادگیری و رشد مغز، تأثیر رؤیا بر تجربه‌های نوجوانان، پیامدهای استفاده از فناوری‌های دیجیتال و تأثیر شرایط اجتماعی بر کیفیت خواب مورد بررسی قرار گرفت.
خواب نوجوانان فراتر از یک نیاز جسمی است
عبدالرحمان نجل‌رحیم در این نشست با بیان اینکه خواب فرایندی فعال و ضروری برای سلامت جسمی و روانی انسان است، گفت: برخلاف تصور رایج، هنگام خواب فعالیت مغز متوقف نمی‌شود، بلکه فرایندهایی مانند تثبیت حافظه، پردازش هیجان‌ها و یادگیری همچنان ادامه دارد.
او با اشاره به اینکه خواب تنها یک فعالیت مغزی نیست، افزود: خواب را باید تجربه‌ای مرتبط با تمام بدن و رابطه انسان با جهان پیرامون دانست. بدن در هنگام خواب همچنان با محیط در ارتباط است و اطلاعاتی مانند صدا، نور و تغییرات درونی را دریافت می‌کند.
این متخصص مغز و اعصاب با تأکید بر ویژگی‌های دوران نوجوانی توضیح داد: نوجوانی تنها مرحله‌ای از رشد جسمی و تغییرات هورمونی نیست، بلکه دوره‌ای است که فرد نسبت تازه‌ای با بدن، هویت، روابط اجتماعی و نگاه دیگران پیدا می‌کند. این دگرگونی‌ها می‌تواند بر کیفیت خواب و محتوای رؤیاهای نوجوان تأثیر بگذارد.
نجل‌رحیم با اشاره به اهمیت استقلال‌طلبی در این دوره بیان کرد: اتاق خواب برای نوجوان فقط مکانی برای استراحت نیست، بلکه می‌تواند قلمرویی شخصی برای تجربه استقلال و شکل‌گیری هویت باشد. به همین دلیل، اختلاف میان والدین و نوجوانان درباره ساعت خواب یا استفاده از تلفن همراه را نباید صرفاً به نافرمانی نوجوان نسبت داد.
او ادامه داد: والدین معمولاً از نوجوان می‌خواهند زودتر بخوابد یا تلفن همراه خود را کنار بگذارد، اما پرسش مهم‌تر این است که چه چیزی مانع آرامش او در هنگام خواب می‌شود. به جای کنترل مداوم رفتار نوجوان باید زمینه گفت‌وگو درباره نگرانی‌ها، احساسات و نیازهای او فراهم شود.
این پژوهشگر علوم اعصاب با بیان اینکه خواب با احساس امنیت و اعتماد ارتباط دارد، اظهار کرد: توانایی خوابیدن تنها یک ویژگی فردی نیست، بلکه از نخستین سال‌های زندگی در ارتباط با دیگران شکل می‌گیرد. همان‌طور که کودک در حضور والدین احساس امنیت می‌کند، نوجوان نیز برای داشتن خواب آرام به روابط حمایتگر و محیطی امن نیاز دارد.
نجل‌رحیم در بخش دیگری از سخنان خود به تأثیر فضای مجازی بر خواب نوجوانان پرداخت و گفت: مسئله فقط نور صفحه نمایش یا استفاده طولانی‌مدت از تلفن همراه نیست. نوجوان امروز حتی زمانی که در اتاق خود تنهاست، ممکن است همچنان درگیر پیام‌ها، روابط دوستانه، مقایسه‌های اجتماعی و نگرانی از قضاوت دیگران باشد.
او افزود: جهان دیجیتال مرز میان حضور و غیاب دیگران را تغییر داده است. نوجوان ممکن است از نظر جسمی در حال استراحت باشد، اما ذهن او همچنان درگیر روابط و اتفاق‌های روزمره باشد. بنابراین باید به او کمک کرد تا میان ارتباط با جهان دیجیتال و نیاز به خلوت و آرامش تعادل برقرار کند.
این متخصص مغز و اعصاب همچنین با اشاره به تأثیر جنگ، ناامنی و مشکلات اقتصادی بر سلامت روان نوجوانان گفت: نگرانی درباره آینده، امنیت اعضای خانواده و شرایط اجتماعی می‌تواند بر خواب تأثیر بگذارد. گاهی نوجوان حتی پس از کنار گذاشتن تلفن همراه نیز نمی‌تواند آرام بگیرد، زیرا مسئله اصلی او احساس ناامنی یا نگرانی‌های حل‌نشده است.
او تأکید کرد: نباید هر اختلال خواب را نشانه آسیب روانی دانست، اما مشکلات خواب مداوم، کابوس‌ها و بیدار شدن‌های مکرر ممکن است با تجربه‌های تنش‌زا ارتباط داشته باشند و در صورت تأثیر بر عملکرد روزانه، نیازمند بررسی تخصصی باشند.
نجل‌رحیم با اشاره به مفهوم تاب‌آوری اظهار کرد: نباید تمام مسئولیت سازگاری با شرایط دشوار را بر دوش نوجوان گذاشت. نوجوانی که با جنگ، فقر یا ناامنی روبه‌روست، علاوه بر توانایی فردی برای مقابله با مشکلات، به حمایت خانواده، مدرسه و جامعه نیاز دارد.
او درباره میزان خواب مورد نیاز نوجوانان نیز گفت: برای نوجوانان ۱۳ تا ۱۸ سال، هشت تا ۱۰ ساعت خواب در شبانه‌روز توصیه می‌شود، اما دانستن این میزان به‌تنهایی کافی نیست و باید دلایل کم‌خوابی و شرایط زندگی هر نوجوان را نیز بررسی کرد.
این پژوهشگر در ادامه به نقش رؤیا در زندگی نوجوانان پرداخت و توضیح داد: رؤیا می‌تواند عرصه‌ای برای تجربه دوباره روابط، هیجان‌ها و موقعیت‌های زندگی باشد. نوجوان ممکن است در خواب با ترس‌ها، آرزوها، روابط عاطفی یا موقعیت‌هایی روبه‌رو شود که در بیداری ذهن او را درگیر کرده‌اند.
او با اشاره به تفاوت دیدگاه خود با تعبیرهای سنتی روان‌کاوانه از رؤیا گفت: به جای جست‌وجوی معنای پنهان هر تصویر در خواب، می‌توان به تجربه فرد از آن رؤیا و ارتباطش با زندگی روزمره توجه کرد. از این منظر، رؤیا فرصتی برای تجربه و تمرین موقعیت‌های مختلف زندگی است.
نجل‌رحیم در پاسخ به پرسشی درباره نقش خواب در یادگیری و حل مسئله نیز بیان کرد: ذهن انسان ممکن است مدت‌ها درگیر حل یک مسئله باشد و در هنگام خواب، با تغییر فعالیت‌های مغزی، به ارتباط یا راه‌حلی تازه دست پیدا کند. از این رو خواب می‌تواند در پردازش اطلاعات و یافتن راه‌حل مسائل نقش داشته باشد.
او در پایان تأکید کرد: خواب خوب تنها نتیجه رعایت نظم فردی نیست، بلکه به کیفیت روابط خانوادگی، شرایط زندگی و احساس امنیت نیز بستگی دارد. برای کمک به نوجوانان باید به جای سرزنش آنان برای دیر خوابیدن، به نگرانی‌ها و تجربه‌هایشان توجه کنیم.
نقش خانواده و نهادهای آموزشی در بهبود خواب نوجوانان
حسین ادب، روان‌درمانگر و دبیر نشست، نیز با معرفی کتاب «خواب زندگی‌بخش» به بررسی رویکرد این اثر در شناخت مشکلات خواب نوجوانان پرداخت.
او با اشاره به اینکه کتاب بر موضوع بهداشت خواب تمرکز دارد، گفت: این اثر تنها به ارائه توصیه‌هایی درباره ساعت خواب و کاهش استفاده از وسایل دیجیتال محدود نمی‌شود، بلکه نقش خانواده، مدرسه و برنامه‌ریزی‌های آموزشی را نیز در کیفیت خواب نوجوانان بررسی می‌کند.
ادب توضیح داد: فشار برنامه‌های درسی، فعالیت‌های متعدد آموزشی و ورزشی و استفاده از شبکه‌های اجتماعی می‌تواند بر ساعت زیستی نوجوان تأثیر بگذارد. اختلال خواب نیز ممکن است به مشکلات خلقی، اضطراب، کاهش توانایی تنظیم هیجان و دشواری در روابط فردی منجر شود.
دبیر نشست با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد والدین در مواجهه با مشکلات خواب نوجوانان افزود: خانواده‌ها باید به جای کنترل و ایجاد تعارض، شرایط نوجوان را درک کنند و برای حل مشکلات با او به مشارکت و گفت‌وگو برسند.
او همچنین نقش نهادهای آموزشی را مهم دانست و بیان کرد: برنامه‌ریزی فعالیت‌های درسی و فوق‌برنامه باید به‌گونه‌ای باشد که فشار بیش از اندازه بر نوجوان وارد نشود و فرصت کافی برای استراحت و خواب مناسب فراهم باشد.
این روان‌درمانگر با اشاره به مباحث مطرح‌شده از سوی نجل‌رحیم گفت: در این نشست، موضوع خواب فراتر از توصیه‌های معمول بهداشت خواب بررسی شد و ارتباط آن با تجربه بدن، روابط انسانی و شرایط اجتماعی نوجوانان مورد توجه قرار گرفت.
ادب همچنین با طرح پرسش‌هایی درباره تأثیر بحران‌های اجتماعی و تنش‌های اخیر بر سلامت روان کودکان و نوجوانان، بر ضرورت توجه خانواده‌ها و نهادهای فرهنگی و آموزشی به نیازهای عاطفی آنان تأکید کرد.
او افزود: باید بررسی کنیم تا چه اندازه در خانواده و محیط‌های آموزشی، پذیرای نگرانی‌ها و احساسات کودکان و نوجوانان هستیم و چگونه می‌توانیم ضمن به رسمیت شناختن استقلال آنان، محیطی حمایتگر برای رشد و سلامت روانشان فراهم کنیم.
دبیر نشست در پایان، کتاب «خواب زندگی‌بخش» را منبعی مفید برای والدین، مربیان و علاقه‌مندان به مطالعات نوجوانی معرفی کرد و مطالعه آن را برای شناخت بهتر نیازهای خواب نوجوانان پیشنهاد داد.
در بخش پایانی این برنامه، شرکت‌کنندگان حضوری و برخط پرسش‌هایی درباره مصرف ملاتونین، نقش رؤیا در یادگیری، ارتباط خواب با تجربه‌های روزمره و شیوه مواجهه خانواده‌ها با ناآرامی‌های دوران نوجوانی مطرح کردند که عبدالرحمان نجل‌رحیم به آن‌ها پاسخ داد.
همچنین در این نشست از مرتضی خدایگان، از همکاران کانون، به دلیل نگارش یادداشتی درباره کتاب «زندگی عاطفی نوجوانان» تقدیر شد.
صدوبیست‌ودومین نشست کتابخانه مرجع کانون روز دوشنبه ۲۰ مهر ۱۴۰۵ در سالن احمدرضا احمدی کتابخانه مرجع کانون پرورش فکری برگزار شد.
