به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل کانون، در این نشست که روز دوشنبه ۱۱ آبان ۱۴۰۵ در کتابخانه مرجع کانون برگزار شد، محمدرضا کریمی‌صارمی، معاون تولید کانون، محمد درویش، فعال محیط زیست، رضا بابک، بازیگر و نویسنده، پریناز معارفی، نویسنده و پژوهشگر، یاشار هدایی، منتقد و پژوهشگر ادبیات کودک، علی بیتاژیان، فعال محیط زیست، و عباس جهانگیریان، نویسنده رمان، درباره ابعاد مختلف این اثر و ظرفیت‌های ادبی، اجتماعی و زیست‌محیطی آن سخن گفتند. اجرای این نشست را منوچهر اکبرلو برعهده داشت.
در این برنامه، بهارک بابک و رضا بابک بخش‌هایی از رمان «سایه هیولا» را برای حاضران خواندند و سخنرانان از منظرهای گوناگون، ساختار روایی، مضمون‌های اجتماعی و زیست‌محیطی، شخصیت‌پردازی و امکان اقتباس سینمایی از این اثر را بررسی کردند.
اقتباس؛ فرصتی برای گسترش دامنه مخاطبان ادبیات
محمدرضا کریمی‌صارمی، معاون تولید کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، با اشاره به جایگاه ادبیات در زندگی انسان، سخنان خود را با روایتی درباره تجربه یک دانشمند فرانسوی در ایران آغاز کرد؛ دانشمندی که با وجود مواجهه با مشکلاتی مانند آلودگی هوا و ترافیک، از بزرگی و ارزش‌های انسانی مردم ایران سخن گفته بود. به گفته او، این تجربه نشان می‌داد که ادبیات و ارزش‌های فرهنگی چگونه می‌توانند تصویری متفاوت از یک جامعه ارائه کنند.
کریمی‌صارمی با اشاره به سابقه فعالیت خود در حوزه اقتباس و تولید آثار سینمایی در کانون، اقتباس از آثار ادبی را یکی از راه‌های مهم پیش روی سینمای ایران دانست و گفت که بهره‌گیری از ادبیات می‌تواند به خلق آثار ماندگار کمک کند.
او با اشاره به ظرفیت تصویری آثار عباس جهانگیریان، از جمله رمان «سایه هیولا»، ابراز امیدواری کرد که این اثر نیز به فیلم تبدیل شود تا مخاطبان بیشتری در ایران و دیگر کشورها امکان آشنایی با آن را پیدا کنند.
«سایه هیولا»؛ شبکه‌ای از مضمون‌های درهم‌تنیده
یاشار هدایی، منتقد و پژوهشگر ادبیات کودک، در بررسی ساختار معنایی رمان گفت که ارزش یک اثر بلند تنها به تعدد موضوع‌ها و مضمون‌های آن وابسته نیست، بلکه چگونگی پیوند این عناصر و حفظ انسجام کلی اثر اهمیت دارد.
او توضیح داد که در «سایه هیولا» موضوع‌هایی مانند محیط زیست، عشق، خشونت، نقد سنت‌های فرهنگی، مناسبات بیمار اجتماعی، اختیار، انتخاب و مسئولیت در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و شبکه‌ای معنایی می‌سازند که هر بخش آن، معنای بخش‌های دیگر را نیز گسترش می‌دهد.
هدایی با اشاره به دو روایت موازی رمان، یعنی داستان لاله و ببر مازندران در گذشته و داستان مارال و پلنگ در زمان حال، گفت که کنار هم قرار گرفتن این دو روایت، افزون بر هشدار درباره خطر انقراض گونه‌های جانوری، پرسش‌هایی درباره مسئولیت انسان در برابر گذشته و ضرورت تبدیل آگاهی به عمل مطرح می‌کند.
به گفته او، پیوند مضمون‌های زیست‌محیطی و اجتماعی در این رمان از مواجهه انسان با «دیگری» شکل می‌گیرد؛ دیگری‌ای که می‌تواند حیوان یا انسانی باشد که اختیار و عاملیت او زیر فشار قدرت، خشونت و مناسبات نابرابر تهدید می‌شود.
این منتقد همچنین به مفهوم انتخاب و مسئولیت در شخصیت مارال پرداخت و توضیح داد که این شخصیت میان خواسته‌های فردی، رابطه عاطفی با پدر و فشارهای اجتماعی قرار می‌گیرد و ناچار به انتخاب می‌شود. از نگاه او، رمان تنها درباره حفاظت از طبیعت نیست، بلکه روایتگر موقعیت‌هایی است که در آن‌ها قدرت و مناسبات اجتماعی می‌توانند امکان تصمیم‌گیری آزادانه را از انسان بگیرند.
ادبیات داستانی؛ راهی برای نزدیک کردن مردم به مسائل محیط زیست
علی بیتاژیان، فعال محیط زیست، با اشاره به مفهوم «اکوفیکشن» یا داستان‌پردازی با محوریت محیط زیست، گفت که این حوزه در ادبیات جهان شناخته‌شده است، اما در ادبیات داستانی ایران هنوز به اندازه کافی مورد توجه قرار نگرفته است.
او با بیان این‌که محیط زیست هنوز به دغدغه‌ای فراگیر در میان همه اقشار جامعه تبدیل نشده است، ورود نویسندگان شناخته‌شده‌ای مانند عباس جهانگیریان به این حوزه را ارزشمند دانست و افزود که ادبیات داستانی می‌تواند موضوع‌هایی مانند انقراض گونه‌های جانوری و بحران‌های زیست‌محیطی را از قالب گزارش‌های علمی خارج کند و با عواطف و تجربه‌های انسانی پیوند دهد.
بیتاژیان با اشاره به حضور ببر مازندران و پلنگ ایرانی در جهان داستانی «سایه هیولا» گفت که این رمان در کنار روابط عاطفی و اجتماعی شخصیت‌ها، به موضوع انقراض جانوران و دشواری‌های زندگی محیط‌بانان نیز می‌پردازد.
او یکی از ویژگی‌های مهم این اثر را استقلال داستانی آن دانست و تأکید کرد که موضوع محیط زیست در رمان به شکلی طبیعی در ساختار داستان، شخصیت‌ها و پیرنگ جای گرفته است؛ نه آن‌که صرفاً پیامی آموزشی به داستان افزوده شده باشد.
این فعال محیط زیست همچنین به فعالیت‌های «باشگاه ادبی اکوفیکشن» اشاره کرد که با معرفی و بررسی ماهانه آثار داستانی مرتبط با طبیعت و محیط زیست، در پی گسترش توجه به این حوزه در ادبیات ایران است.
انقراض گونه‌ها، مسئله‌ای فراتر از حفاظت از حیوانات
محمد درویش، فعال محیط زیست، با قدردانی از عباس جهانگیریان برای پرداختن جدی به موضوع طبیعت و انقراض گونه‌های جانوری، محیط زیست را منبعی گسترده برای خلق آثار ادبی، شعر، سینما و مجموعه‌های نمایشی دانست.
او با اشاره به ظرفیت‌های روایی «سایه هیولا»، ابراز امیدواری کرد که این رمان به مجموعه‌ای نمایشی تبدیل و به زبان‌های دیگر ترجمه شود تا مخاطبان بیشتری در ایران و جهان با آن آشنا شوند.
درویش در ادامه، با تمرکز بر موضوع انقراض، به تجربه‌های مربوط به یوزپلنگ ایرانی و اهمیت آگاهی‌بخشی عمومی درباره این گونه اشاره کرد و گفت که پرداختن به حیات جانوران در آثار فرهنگی می‌تواند توجه جامعه را به سرنوشت آن‌ها جلب کند.
او با بیان این‌که تنهایی و نبود هم‌نوعان، مسئله‌ای مهم برای گونه‌های جانوری است، به نمونه یوزپلنگی اشاره کرد که برای یافتن زیستگاهی مناسب و هم‌نوعان خود مسافتی طولانی را پیموده بود. به گفته او، چنین نمونه‌هایی می‌تواند ابعاد انسانی و عاطفی بحران انقراض را برای مخاطبان روشن‌تر کند.
درویش همچنین با اشاره به انقراض ببر مازندران و شیر ایرانی، بر پیامدهای گسترده حذف گونه‌های جانوری از اکوسیستم تأکید کرد و توضیح داد که از میان رفتن گونه‌های شاخص می‌تواند تعادل طبیعی را برهم بزند و پیامدهایی مانند تخریب زیستگاه‌ها، فرسایش خاک و تشدید خسارت‌های ناشی از سیلاب را در پی داشته باشد.
او با تأکید بر پیوند اخلاق محیط زیست و مسئولیت اجتماعی گفت: جامعه‌ای که برای آب، درختان و حیات جانوران ارزش قائل باشد، برای زندگی انسان‌ها نیز ارزش بیشتری قائل خواهد شد.
روایت موازی و ظرفیت تصویری رمان
پریناز معارفی، نویسنده و پژوهشگر، در بررسی ویژگی‌های «سایه هیولا» به ساختار روایت موازی آن اشاره کرد و گفت که نویسنده با قرار دادن داستان لاله و ببر مازندران در کنار روایت مارال و پلنگ در زمان حال، گذشته و امروز را به یکدیگر پیوند زده است.
به گفته او، حضور یک فیلم‌ساز در داستان و تلاش او برای ساخت فیلمی درباره ماجرای گذشته، زمینه‌ای فراهم می‌کند تا دو روایت به شکلی طبیعی در کنار هم قرار گیرند و خطر تکرار فاجعه انقراض را به مخاطب یادآوری کنند.
معارفی همچنین به پرداختن رمان به موضوع‌هایی مانند وضعیت محیط‌بانان، دشواری‌های حفاظت از طبیعت و خطرهایی که این افراد با آن روبه‌رو هستند اشاره کرد و افزود که طرح این مسائل در قالب داستان می‌تواند به ماندگاری بیشتر آن‌ها در ذهن مخاطب کمک کند.
او زبان رمان را از دیگر ویژگی‌های مهم آن دانست و نثر پاکیزه و عمیق، دیالوگ‌های نمایشی و تصویرسازی‌های متعدد را از عواملی برشمرد که خواننده را با صحنه‌های داستان همراه می‌کند.
این پژوهشگر با اشاره به کنشگری شخصیت مارال، گفت که او در مسیر تلاش برای نجات پدرش، از پیگیری‌های حقوقی تا مراجعه به نهادهای مرتبط را دنبال می‌کند. معارفی همچنین یادآور شد که درباره این رمان، در مراکز مختلف از جمله محیط‌های آموزشی و دانشگاهی، نشست‌ها و نقدهای متعددی برگزار شده است.
او در ادامه به کتاب «پیوندهای مشترک سینما و ادبیات در آثار داستانی عباس جهانگیریان» اشاره کرد؛ اثری پژوهشی که به بررسی پیوندهای ادبیات و سینما در داستان‌های این نویسنده می‌پردازد.
خوانش بخش‌هایی از رمان؛ از روایت ببر مازندران تا رنج مارال
در بخش دیگری از نشست، بهارک بابک بخش‌هایی از رمان را برای حاضران خواند؛ بخشی که به روایت لاله و ببر مازندران و خاطره‌ای پیوندخورده با جنگل‌های شمال ایران می‌پرداخت. این خوانش، فضای عاطفی و رازآلود داستان و پیوند آن با طبیعت را پیش روی حاضران قرار داد.
رضا بابک نیز بخشی از رمان را خواند که در آن، رفتار خشونت‌آمیز دیباج، همسر مارال، با توله‌روباه‌ها و واکنش اعتراضی مارال روایت می‌شود. این بخش از داستان، تقابل میان نگاه سلطه‌گرانه به طبیعت و احساس مسئولیت در برابر جانوران را به نمایش می‌گذارد و در عین حال، وضعیت دشوار مارال را در یک رابطه نابرابر و خشونت‌آمیز آشکار می‌کند.
در خلال نشست، پیشنهاد انتشار نسخه صوتی «سایه هیولا» و دیگر رمان‌های نوجوان کانون نیز مطرح شد؛ پیشنهادی با هدف فراهم کردن امکان دسترسی بیشتر کودکان و نوجوانان به آثار ادبی.
نقد، راهی برای معرفی و پاسداشت کتاب خوب
عباس محمددینی، مدیرکل انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، با تأکید بر اهمیت نقد کتاب گفت که نشست‌های نقد و بررسی نباید صرفاً به ستایش آثار محدود شوند، بلکه باید فرصتی برای گفت‌وگو، طرح پرسش‌های جدی و شناخت دقیق‌تر ارزش‌های ادبی یک اثر باشند.
او با اشاره به نقش کانون در گسترش ادبیات کودک و نوجوان ایران، نقد را هم‌زمان راهی برای معرفی کتاب خوب به مخاطبان و محافظت از آن در برابر ستایش بی‌قیدوشرط و بی‌توجهی دانست.
محمددینی، «سایه هیولا» را اثری دانست که با پرداختن به انقراض گونه‌های جانوری، بحران محیط زیست و هویت اقلیمی، موضوعی بنیادی و حیاتی را در قالب روایتی داستانی مطرح می‌کند. او به ساختار روایی درهم‌تنیده رمان و پژوهش‌های میدانی نویسنده برای نگارش آن اشاره کرد و گفت که جهانگیریان با حضور در قرارگاه‌های محیط‌بانان و آشنایی نزدیک با شرایط زندگی آنان، پشتوانه‌ای واقعی برای داستان خود فراهم کرده است.
او همچنین با اشاره به سابقه حرفه‌ای عباس جهانگیریان در ادبیات، تئاتر و سینما، «سایه هیولا» را حاصل سال‌ها فعالیت مستمر نویسنده دانست و از معرفی او از سوی کانون برای جایزه جهانی یادبود آسترید لیندگرن در سال ۲۰۲۷ سخن گفت.
محمددینی در ادامه بر اهمیت معرفی آثار ادبیات کودک و نوجوان ایران در سطح بین‌المللی تأکید کرد و گفت که حضور در رویدادهای جهانی و شناساندن آثار نویسندگان ایرانی می‌تواند زمینه ترجمه و انتشار گسترده‌تر آن‌ها را فراهم کند.
«سایه هیولا» حاصل پژوهش میدانی درباره زندگی محیط‌بانان است
عباس جهانگیریان، نویسنده رمان «سایه هیولا»، در پایان نشست ضمن قدردانی از حاضران و برگزارکنندگان، به دشواری‌های شناساندن ادبیات کودک و نوجوان ایران در سطح جهان اشاره کرد و گفت که زبان فارسی، در مقایسه با زبان‌های پرمخاطب دنیا، با محدودیت‌هایی در زمینه دسترسی گسترده جهانی روبه‌روست.
او ابراز امیدواری کرد که معرفی آثار نویسندگان ایرانی در جوایز بین‌المللی بتواند زمینه توجه بیشتر ناشران و مخاطبان خارجی به ادبیات کودک و نوجوان ایران را فراهم کند.
جهانگیریان در ادامه با اشاره به روند نگارش «سایه هیولا» گفت که پیش از نوشتن این رمان، حدود یک سال برای پژوهش و آشنایی با محیط‌بانان و شرایط زندگی آنان وقت گذاشته است. او توضیح داد که با همراهی فعالان محیط زیست، از مناطق مختلف بازدید کرده و چندین روز در پاسگاه‌های محیط‌بانی اقامت داشته است تا از نزدیک با دشواری‌های حفاظت از طبیعت آشنا شود.
این نویسنده با اشاره به بازدید از محل مرتبط با انقراض ببر مازندران و روایت‌های محلی درباره رویش لاله در آن منطقه، گفت که برخی از عناصر داستان از همین مشاهده‌ها و روایت‌های بومی سرچشمه گرفته‌اند.
او همچنین از محمد درویش و دیگر فعالان محیط زیست که در مسیر پژوهش به او کمک کرده بودند، قدردانی کرد و تلاش‌های آنان را برخاسته از عشق به سرزمین و طبیعت دانست.
جهانگیریان در بخش پایانی سخنانش از منتقدان، پژوهش‌گران، هنرمندان و مسئولان کانون که برای معرفی و بررسی این رمان همراهی کرده بودند، تشکر کرد و با آرزوی صلح برای کودکان جهان و آرامش برای کودکان ایران، سخنان خود را به پایان رساند.
