به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل کانون، در این نشست بهرام جلایی‌پور نویسنده، نمایشنامه‌نویس، فیلم‌نامه‌نویس و پژوهشگر، فائزه فیض نویسنده، کارگردان و پژوهشگر، رضا عبدالعلی‌زاده نویسنده و کارگردان و نیلوفر رفیعی، نویسنده و کارگردان نمایش «بستور»، درباره ظرفیت اقتباس از متون کهن ادبیات فارسی، شیوه‌های اجرایی نمایش و روند تولید این اثر به گفت‌وگو پرداختند.
ظرفیت متون کهن برای خلق قهرمانان کودک
بهرام جلایی‌پور در این نشست با اشاره به ظرفیت بالای متون کهن زبان و ادبیات فارسی برای تولید نمایش گفت: در گنجینه ادبی ایران، همانند ادبیات کهن بسیاری از ملت‌ها، کمتر می‌توان نشانی از حضور و نقش‌آفرینی یک قهرمان کودک یا نوجوان یافت. حتی شخصیت‌هایی مانند زال، سهراب، رستم و کیخسرو نیز به‌سرعت دوران کودکی را پشت سر می‌گذارند و وارد بزرگسالی می‌شوند.
او افزود: در این میان، بستور نمونه‌ای درخشان و دارای ظرفیت قابل توجه برای اقتباس است؛ کودکی هفت‌ساله که برای گرفتن انتقام مرگ پدر وارد میدان جنگ می‌شود و کاری می‌کند که سرداران نام‌آور را به شگفتی وامی‌دارد.
جلایی‌پور با اشاره به بازنویسی داستان «یادگار زریران» از سوی مهرداد بهار و انتشار آن در انتشارات کانون بیان کرد: نیلوفر رفیعی با بهره‌گیری از این متن و تلفیق بخش‌هایی از شاهنامه فردوسی، داستان را در قالب نمایش سایه‌ای و نقالی به صحنه آورده و نشان داده است که متون کهن و شیوه‌های سنتی نمایش همچنان ظرفیت بالایی برای تولید آثار نمایشی و جذب مخاطبان کودک دارند.
این نمایشنامه‌نویس تأکید کرد: بررسی نقادانه چنین تجربه‌هایی می‌تواند زمینه تولید آثار مشابه برای کودکان را فراهم کند و نقش راهبردی و هدایتگر کانون را در تولید آثار شاخص تقویت کند.
ضرورت آشنایی کودکان با شیوه‌های اصیل نمایش ایرانی
فائزه فیض‌شیخ‌الاسلام نیز در این نشست با اشاره به ویژگی‌های نمایشی «بستور» گفت: این اثر از داستان‌های کمتر شناخته‌شده ادبیات کهن ایران اقتباس شده و کارگردان توانسته است با تلفیق نمایش سایه‌ای، نقالی و شاهنامه‌خوانی، اجرایی جذاب و دیدنی ارائه دهد.
او افزود: بازیگران توانمند نمایش با بهره‌گیری از این شیوه‌های اجرایی، موقعیت‌های جذابی خلق کرده‌اند و تلفیق نقالی با نمایش سایه‌ای، اثر را از نظر بصری و شنیداری غنی‌تر کرده است.
فیض با اشاره به واکنش مخاطبان کودک بیان کرد: در اجرایی که تماشا کردم، کودکان خردسال پنج تا شش‌ساله نیز با وجود آنکه به نظر می‌رسید نمایش بیشتر برای نوجوانان طراحی شده است، تا پایان با داستان همراه بودند. جذابیت‌های تصویری و روایت ساده داستان سبب شده بود کودکان بدون احساس خستگی، نمایش را دنبال کنند.
این کارشناس تئاتر ادامه داد: با وجود استفاده از اشعار شاهنامه، مخاطب با زبانی دشوار و سنگین روبه‌رو نمی‌شود، زیرا داستان از طریق تصویر و بیانی ساده‌تر روایت می‌شود. این ویژگی از نقاط قوت نمایش است.
این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت بهره‌گیری بیشتر از ادبیات کهن در تئاتر کودک و نوجوان گفت: نباید تصور کنیم شیوه‌های سنتی مانند نقالی برای کودکان امروز جذابیتی ندارند. تجربه اجرای چنین آثاری نشان می‌دهد که کودکان می‌توانند ارتباط خوبی با این شیوه‌ها برقرار کنند.
فیض در پایان ضمن قدردانی از عوامل نمایش و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ابراز امیدواری کرد که زمینه تولید اقتباس‌های بیشتر از ادبیات کهن و آشنایی نسل جدید با شیوه‌های اصیل نمایش ایرانی فراهم شود.
اقتباس موفق نیازمند همکاری گروهی است
رضا عبدالعلی‌زاده، دیگر منتقد حاضر در نشست، نمایش «بستور» را نمونه‌ای موفق از اقتباس نمایشی دانست و گفت: مهرداد بهار در بازنویسی داستان و نیلوفر رفیعی در تبدیل آن به نمایشنامه عملکرد موفقی داشته‌اند. انتخاب نمایش سایه‌ای و ترکیب آن با نقالی و پرده‌خوانی نیز از ویژگی‌های مهم این اثر است.
او افزود: اگر نمایش تنها با تکنیک سایه‌ای اجرا می‌شد، شاید جذابیت کنونی را نداشت، اما تلفیق این سه شیوه توانسته است ارتباط مناسبی با مخاطب برقرار کند.
عبدالعلی‌زاده با قدردانی از فراهم‌شدن فرصت فعالیت برای هنرمندان جوان در مرکز تئاتر کانون با مدیریت زین‌العابدینی بیان کرد: متون کهن ایران ظرفیت فراوانی برای اقتباس دارند، اما موفقیت در این زمینه به انتخاب درست متن، شیوه اقتباس و همکاری نویسنده، کارگردان، تهیه‌کننده و دیگر عوامل تولید بستگی دارد.
این کارگردان تئاتر، تشکیل کارگروه‌هایی متشکل از نویسندگان، کارگردانان و تهیه‌کنندگان را برای تولید آثار اقتباسی ضروری دانست و افزود: با شکل‌گیری چنین ساختاری می‌توان آثاری تولید کرد که از نظر کیفیت با نمونه‌های جهانی برابری کنند.
این منتقد با اشاره به سابقه کانون در تولید آثار اقتباسی گفت: به گمان من تاکنون حدود ۱۰۰ اثر اقتباسی در قالب انیمیشن، فیلم، تئاتر و نمایشنامه در کانون تولید شده است و خوشبختانه این روند همچنان ادامه دارد. نمایش «بستور» نیز در همین مسیر قرار می‌گیرد.
عبدالعلی‌زاده همچنین موسیقی نمایش را از نقاط قوت آن برشمرد و اظهار کرد: این اثر در کنار ویژگی‌های مثبت، ضعف‌هایی نیز دارد که بخشی از آن به امکانات و محدودیت‌های تولید مربوط می‌شود. با این حال، گروه اجرایی با وجود محدودیت بودجه، نمایشی قابل قبول و آبرومند ارائه کرده است که کودکان، نوجوانان و بزرگسالان با آن ارتباط برقرار می‌کنند.
روایت کارگردان از مراحل تولید «بستور«
نیلوفر رفیعی، نویسنده و کارگردان نمایش «بستور»، در ادامه نشست درباره شکل‌گیری این اثر گفت: نخستین بار در دوران کودکی کتاب «بستور» را خواندم و داستان آن را بسیار دوست داشتم، اما هرگز تصور نمی‌کردم روزی آن را به نمایش تبدیل کنم. سال گذشته هنگام جست‌وجو در میان کتاب‌های کانون برای انتخاب متن نمایشی، دوباره به این کتاب رسیدم و پس از نوشتن طرح نمایشنامه، خوشبختانه با استقبال کانون روبه‌رو شدم.
او با اشاره به اینکه بسیاری از اطرافیانش با شخصیت بستور آشنایی نداشتند، افزود: برای آماده‌سازی نمایش نزدیک به شش ماه تمرین کردیم و حدود یک ماه و نیم پیش از آغاز تمرین‌ها نیز آزمایش‌هایی روی عروسک‌ها انجام دادم.
رفیعی درباره ویژگی‌های فنی نمایش توضیح داد: عروسک‌های این اثر با طلق‌های شفاف و رنگی ساخته شده‌اند و به دلیل حرکت آنها میان منبع نور و پرده، محدودیت‌هایی در طراحی و حرکت وجود داشت. برخلاف عروسک‌های سایه‌ای سیاه که امکان ایجاد مفصل و حرکت بیشتر دارند، کار با عروسک‌های طلقی و نورپردازی آنها دشوارتر است.
او با اشاره به الهام‌گرفتن از برخی تجربه‌های نمایش «پرهای آتشین» رحمانیان گفت: برای دستیابی به نور مناسب، منابع مختلفی از لامپ‌های معمولی و LED تا پروژکتور را آزمایش کردیم، اما در نهایت چراغ‌قوه‌های عدسی‌دار، مانند چراغ‌قوه‌های کمپینگ، پاسخ‌گوی نیاز نمایش بودند.
این کارگردان درباره اضافه‌شدن نقال به نمایش بیان کرد: در طرح اولیه، نمایش راوی نداشت، اما در جریان تمرین‌ها احساس کردم چیزی در روایت کم است. به پیشنهاد زین‌العابدینی تصمیم گرفتیم نقالی را به اثر اضافه کنیم و پس از گفت‌وگو با انصافی، او اجرای این نقش را پذیرفت.
رفیعی ادامه داد: در نهایت به شیوه‌ای از پرده‌خوانی رسیدیم که می‌توان آن را پرده‌خوانی مدرن نامید. در پرده‌خوانی سنتی، راوی داستان را با استفاده از تصاویر نقاشی‌شده روی پرده روایت می‌کند، اما در نمایش ما به جای نقاشی، عروسک‌های سایه‌ای حضور دارند.
او همچنین از اجرای آواز از سوی انصافی بر موسیقی نمایش به‌عنوان یکی از تجربه‌های موفق این اثر یاد کرد و گفت: موسیقی نمایش از میان آثاری مانند آلبوم «بیژن و منیژه» حسین دهلوی و قطعه «چهلستون» مجتبی میرزاده انتخاب شده است.
نویسنده و کارگردان «بستور» افزود: برخی معتقد بودند موسیقی انتخابی برای کودکان سنگین است، اما تلاش کردم قطعاتی را انتخاب کنم که سازها و ملودی‌های آنها برای مخاطب کودک خوشایند باشد. تجربه‌های پیشین من در کار با کودکان نیز نشان داده است که آنان به موسیقی کلاسیک و اصیل علاقه دارند و خوشبختانه موسیقی این نمایش و آواز نقال با استقبال کودکان و بزرگسالان روبه‌رو شده است.
بر اساس این گزارش، نمایش «بستور سپهسالار کوچک» به نویسندگی و کارگردانی نیلوفر رفیعی، از تولیدات مرکز تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، همچنان در این مرکز واقع در خیابان حجاب، بوستان لاله تهران روی صحنه است.
