فرزانه رحمانی

چند روز پیش تماشاگر نمایشی بودم که بیش از آن‌که صرفاً یک اجرای تئاتری باشد، مرا به یاد اهمیت قصه‌ها در روزهای دشوار انداخت؛ نمایشی به نام «بستور، سپهسالار کوچک» که با تلفیق نقالی و نمایش سایه‌ای، بخشی از حماسهٔ ملی ما را پیش چشم تماشاگران زنده می‌کرد.

این نمایش اقتباسی از کتابی به همین نام از استاد مهرداد بهار است که در انتشارات کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان چاپ شده است.

در روزهایی که ایران درگیر جنگ است و واژه‌هایی چون وطن، پایداری، دلاوری و قهرمانی معنایی نزدیک‌تر و ملموس‌تر از همیشه پیدا کرده‌اند، انتخاب داستانی از شاهنامه برای اجرا در برابر کودکان و نوجوانان، انتخابی قابل تأمل است.

روایت نبرد زریر، جاماسب و دلاوری بستور، فرزند زریر، ما را به جهان حماسه‌ای می‌برد که در آن شجاعت فقط به نیروی بازو و بزرگی جثه نیست؛ گاهی از دل عشق، وفاداری، مسئولیت و باور به سرزمین برمی‌خیزد.

بستور، با وجود سن کم، در موقعیتی قرار می‌گیرد که باید بار بزرگی را به دوش بکشد؛ و همین، داستان او را برای مخاطب امروز نیز شنیدنی می‌کند.

آنچه در این اجرا برایم شگفت‌انگیز بود، جهان سایه‌ها بود؛ سایه‌هایی که از دل تاریکی جان می‌گرفتند، حرکت می‌کردند، می‌جنگیدند و حماسه می‌آفریدند.

این‌که چگونه با ابزار و امکاناتی محدود می‌توان جهانی چنین پرتحرک و خیال‌انگیز ساخت، از جذابیت‌های مهم نمایش بود. در کنار آن، تسلط نقال؛امیر حسین انصافی بر شعرها و روایت پیوستهٔ داستان، تماشاگر را با خود همراه می‌کرد.

حفظ و اجرای چنین حجم و پیچیدگی‌ای از شعر و روایت، آن هم با ضرباهنگ و تمرکز لازم برای یک اجرای زنده، شایستهٔ توجه است. نقالی در این نمایش صرفاً شیوه‌ای برای بازگویی داستان نبود؛ بخشی از هویت اجرایی آن بود و پیوندی میان سنت روایتگری ایرانی و زبان امروز تئاتر برقرار می‌کرد.

اما اهمیت «بستور، سپهسالار کوچک» برای من فقط در تجربهٔ تماشای یک اجرای خلاقانه خلاصه نمی‌شود.

این نمایش یادآور نقش مهم مرکز تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان است؛ مرکزی که می‌تواند با انتخاب و اقتباس از کتاب‌های ارزشمند، ادبیات را از صفحه‌های کتاب بیرون بیاورد و به تجربه‌ای زنده، دیدنی و به‌یادماندنی تبدیل کند.

اقتباس از آثار خوب، فرصتی برای دوباره خواندن ادبیات و کشف ظرفیت‌های پنهان آن است؛ به‌ویژه وقتی این انتخاب به سراغ گنجینه‌ای چون شاهنامه می‌رود و داستانی کمتر شنیده‌شده از حماسهٔ ملی ما را به مخاطبان جوان معرفی می‌کند.

ما گاهی برای آشنا کردن کودکان و نوجوانان با میراث ادبی و فرهنگی‌مان، به معرفی و توضیح و سفارش خواندن بسنده می‌کنیم؛ حال آن‌که هنر می‌تواند راه دیگری پیش پایمان بگذارد: راهی که در آن کودک، پیش از آن‌که دربارهٔ یک قهرمان چیزی بداند،

او را ببیند، صدایش را بشنود، با او همراه شود و در جهان داستانش زندگی کند.

در روزهایی که مفهوم تاب‌آوری بیش از همیشه در زندگی ما حضور دارد، بازگشت به روایت‌های حماسی می‌تواند فرصتی برای گفت‌وگو دربارهٔ ریشه‌های این مفهوم باشد؛ دربارهٔ مردمانی که در طول تاریخ، با وجود دشواری‌ها، پیوندشان را با زبان، فرهنگ، خاطره و سرزمین حفظ کرده‌اند.

البته تاب‌آوری به معنای نادیده گرفتن رنج و دشواری نیست؛ شاید معنایش این باشد که در دل روزهای سخت، هنوز بتوانیم چیزی را که دوستش داریم روایت کنیم، به نسل بعد بسپاریم و برای زنده نگه داشتنش بکوشیم.

این نمایش به کارگردانی نیلوفر ربیعی و با حضور هنرمندانی چون؛ بهرام بهبهانی، امیرحسین انصافی،ناصر احمدی فر، مبینا سادات آتشی، زهرا کریمی و آبتین بهبهانی در مرکز تیاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در حال اجراست.