به گزارش اداره‌کل روابط عمومی و امور بین‌الملل کانون، نشست تخصصی «بایدها و نبایدهای حضور کودکان دارای نیازهای ویژه در عرصه‌های اجتماعی» روز دوشنبه ۲۰ مهر ۱۴۰۵، به میزبانی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان استان مرکزی برگزار شد.
جمیله خدادادی در این نشست با اشاره به اهمیت آگاهی‌بخشی درباره نیازهای متفاوت کودکان، بر ضرورت شناخت ویژگی‌ها، توانایی‌ها و شرایط فردی آنان از سوی خانواده‌ها، مربیان و فعالان حوزه کودک تأکید کرد.
او با بیان اینکه کودکان دارای نیازهای ویژه گروهی یکسان با ویژگی‌ها و توانایی‌های مشابه نیستند، توضیح داد که هر کودک شرایط، ظرفیت‌ها و نیازهای خاص خود را دارد و برنامه‌ریزی برای آموزش، تربیت و حضور اجتماعی او باید با در نظر گرفتن همین تفاوت‌ها انجام شود.
روانشناس و مشاور حوزه کودک با اشاره به تنوع نیازهای کودکان، از جمله نیازهای مرتبط با اختلال طیف اوتیسم، بیش‌فعالی، مشکلات یادگیری، آسیب‌های بینایی و شنوایی و محدودیت‌های جسمی و حرکتی، یادآور شد که آشنایی با ویژگی‌های هر گروه و پرهیز از تعمیم‌دادن یک تجربه به همه کودکان، می‌تواند به برخورد آگاهانه‌تر با آنان کمک کند. به گفته او، شناخت درست شرایط کودک، نخستین گام برای فراهم‌کردن فرصت‌های مناسب آموزشی، فرهنگی و اجتماعی است.
ضرورت پرهیز از جداسازی و فراهم‌کردن فرصت مشارکت
خدادادی با تأکید بر اینکه تفاوت‌های فردی نباید به محروم‌شدن کودکان از فرصت حضور در جامعه منجر شود، گفت: کودکان برای یادگیری و رشد، به تجربه‌های واقعی و فرصت تعامل با همسالان نیاز دارند. حضور در جمع، شرکت در فعالیت‌های گروهی و قرارگرفتن در موقعیت‌های اجتماعی مناسب می‌تواند به تقویت مهارت‌های ارتباطی، افزایش اعتمادبه‌نفس و آمادگی آنان برای زندگی مستقل کمک کند.
وی با اشاره به پیامدهای محدودشدن روابط اجتماعی کودکان، توضیح داد که دور نگه‌داشتن آنان از محیط‌های عمومی و جمع‌های همسالان، به دلیل تفاوت‌هایشان، ممکن است فرصت یادگیری و تجربه‌اندوزی را از آنان بگیرد. از این رو، به‌جای کنارگذاشتن کودکان دارای نیازهای ویژه، باید زمینه مشارکت آنان را در فعالیت‌های متناسب با شرایطشان فراهم کرد و در صورت نیاز، حمایت‌های لازم را برای حضور مؤثرتر آنان در جمع در نظر گرفت.
به گفته این پژوهشگر، حضور اجتماعی کودکان نباید صرفاً به حضور فیزیکی در یک محیط محدود شود؛ بلکه لازم است شرایطی فراهم شود تا آنان بتوانند در فعالیت‌ها مشارکت کنند، ارتباط برقرار کنند، نظر و خواسته خود را بیان کنند و متناسب با توانایی‌هایشان تجربه‌های تازه‌ای به دست آورند.
توجه به توانایی‌ها به‌جای تمرکز بر محدودیت‌ها
خدادادی در بخش دیگری از سخنان خود، بر ضرورت شناسایی توانمندی‌ها و استعدادهای کودکان دارای نیازهای ویژه تأکید کرد و گفت: نباید یک اختلال، محدودیت یا دشواری را مبنای قضاوت درباره همه ابعاد شخصیت و توانایی‌های کودک قرار داد. هر کودک ظرفیت‌هایی دارد که با شناخت، آموزش، تمرین و فراهم‌کردن فرصت مناسب می‌توان به رشد و شکوفایی آن‌ها کمک کرد.
او افزود: توجه به علایق کودکان، شناسایی زمینه‌هایی که در آن عملکرد بهتری دارند و فراهم‌کردن فرصت تجربه فعالیت‌های گوناگون، می‌تواند به تقویت احساس توانمندی و افزایش مشارکت آنان کمک کند. در این مسیر، مقایسه کودکان با یکدیگر یا انتظار یکسان از همه آنان، نه‌تنها راهگشا نیست، بلکه ممکن است زمینه کاهش اعتمادبه‌نفس و نادیده‌گرفتن ظرفیت‌های فردی را فراهم کند.
روانشناس و مشاور حوزه کودک همچنین بر اهمیت توجه به پیشرفت‌های تدریجی کودکان تأکید کرد و یادآور شد که موفقیت نباید تنها بر اساس معیارهای یکسان یا نتیجه نهایی سنجیده شود؛ بلکه تلاش، میزان پیشرفت و توانایی هر کودک در مقایسه با شرایط و نقطه شروع خودش نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
نقش خانواده و مربیان در آماده‌سازی کودکان برای حضور اجتماعی
این پژوهشگر با اشاره به نقش خانواده‌ها در رشد و توانمندسازی کودکان دارای نیازهای ویژه، بر ضرورت افزایش آگاهی والدین و فراهم‌کردن فرصت تمرین مهارت‌های روزمره و اجتماعی در محیط خانواده تأکید کرد. به گفته او، تقویت مهارت‌هایی مانند برقراری ارتباط، بیان نیازها و خواسته‌ها، رعایت نوبت، همکاری با دیگران و انجام امور متناسب با سن و توانایی کودک، می‌تواند به حضور مؤثرتر او در محیط‌های اجتماعی کمک کند.
خدادادی خاطرنشان کرد: آماده‌سازی کودکان برای حضور در جمع باید متناسب با شرایط فردی آنان و به‌صورت تدریجی انجام شود. شناخت موقعیت‌های دشوار برای کودک، فراهم‌کردن فرصت آشنایی قبلی با محیط، توضیح فعالیت‌ها و همراهی متناسب با نیازهای او می‌تواند به کاهش نگرانی و افزایش آمادگی برای مشارکت کمک کند.
او همچنین بر ضرورت همراهی و همکاری خانواده‌ها با مربیان، معلمان و متخصصان تأکید کرد و گفت: زمانی که افراد مؤثر در زندگی کودک شناخت مشترکی از نیازها، توانایی‌ها و شیوه‌های حمایت از او داشته باشند، امکان برنامه‌ریزی منسجم‌تر و فراهم‌کردن فرصت‌های مناسب برای رشد کودک افزایش می‌یابد.
مناسب‌سازی محیط‌ها و انعطاف در شیوه آموزش
روانشناس و مشاور حوزه کودک با اشاره به اینکه بخشی از دشواری حضور کودکان دارای نیازهای ویژه در جامعه به شرایط محیطی بازمی‌گردد، بر ضرورت مناسب‌سازی فضاها و فعالیت‌ها تأکید کرد.
خدادادی توضیح داد که محیط‌های آموزشی و فرهنگی باید تا حد امکان به‌گونه‌ای طراحی و اداره شوند که کودکان با نیازهای متفاوت بتوانند در آن‌ها حضور پیدا کنند و از فعالیت‌ها بهره‌مند شوند.
به گفته او، توجه به دسترس‌پذیری فضاهای فیزیکی، فراهم‌کردن امکانات متناسب با نیازهای کودکان، انعطاف در شیوه ارائه آموزش و فعالیت و در نظر گرفتن تفاوت‌های فردی در برنامه‌ریزی، می‌تواند موانع مشارکت را کاهش دهد. در برخی موارد، تغییر در نحوه توضیح یک فعالیت، اختصاص زمان بیشتر، ارائه دستورالعمل‌های روشن‌تر یا فراهم‌کردن حمایت فردی می‌تواند زمینه مشارکت بهتر کودک را فراهم کند.
وی تأکید کرد که برای تحقق حضور فراگیر، تنها از کودک و خانواده او نباید انتظار سازگاری با محیط داشت؛ بلکه محیط‌های اجتماعی، آموزشی و فرهنگی نیز باید برای پذیرش تفاوت‌ها و پاسخ‌گویی به نیازهای گوناگون آماده شوند.
پرهیز از ترحم و قضاوت درباره خانواده‌ها
خدادادی در ادامه با اشاره به دشواری‌ها و فشارهایی که ممکن است خانواده‌های دارای فرزند با نیازهای ویژه تجربه کنند، بر ضرورت برخورد محترمانه و حمایتگرانه جامعه با این خانواده‌ها تأکید کرد. او یادآور شد که قضاوت، سرزنش، مقصر دانستن والدین یا برخورد از موضع ترحم، کمکی به حل مسائل این خانواده‌ها نمی‌کند و ممکن است فشارهای روانی و اجتماعی آنان را افزایش دهد.
او با بیان اینکه خانواده‌ها بیش از قضاوت به درک شرایط و حمایت عملی نیاز دارند، بر اهمیت ایجاد فضایی امن برای گفت‌وگو، تبادل تجربه و دسترسی به اطلاعات و خدمات مناسب تأکید کرد. به گفته او، آگاهی خانواده‌ها از نیازهای فرزندشان و دسترسی به راهنمایی‌های تخصصی می‌تواند در انتخاب شیوه‌های مناسب حمایت و پیگیری مسیر رشد کودک مؤثر باشد.
این پژوهشگر همچنین بر ضرورت توجه به شرایط هر خانواده و پرهیز از ارائه نسخه‌های یکسان برای همه تأکید کرد و گفت: حمایت مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که نیازها و امکانات خانواده در نظر گرفته شود و در صورت نیاز، امکان بهره‌مندی از خدمات تخصصی و مشاوره‌ای مناسب فراهم باشد.
نقش مراکز فرهنگی در گسترش نگاه فراگیر
خدادادی در پایان، مراکز فرهنگی و آموزشی را از محیط‌های مهم برای تقویت تعامل میان کودکان و گسترش پذیرش تفاوت‌های فردی دانست. او تأکید کرد که برنامه‌های فرهنگی، هنری، ادبی و گروهی می‌توانند فرصت مناسبی برای شناسایی استعدادهای کودکان، تقویت مهارت‌های ارتباطی و افزایش تجربه مشارکت اجتماعی آنان فراهم کنند؛ مشروط بر آنکه در طراحی و اجرای این برنامه‌ها، نیازها و توانایی‌های متفاوت کودکان مورد توجه قرار گیرد.
برگزاری فعالیت‌های مشترک، فراهم‌کردن فرصت همکاری میان کودکان، توجه به دسترس‌پذیری محیط و آموزش مربیان برای مواجهه آگاهانه با تفاوت‌های فردی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به حضور مؤثرتر کودکان دارای نیازهای ویژه در مراکز فرهنگی کمک کند.
این نشست با تأکید بر ضرورت تغییر نگاه از تمرکز صرف بر محدودیت‌ها به شناخت توانمندی‌ها، کاهش موانع محیطی، حمایت از خانواده‌ها و فراهم‌کردن فرصت مشارکت برای همه کودکان برگزار شد.
هفته ملی کودک سال ۱۴۰۵ با شعار «لبخند کودکان، الفبای وطن» از ۱۵ تا ۲۱ مهر در سراسر کشور برگزار شد.
