به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل کانون، نمایش «خشم قلمبه» که با اقتباس از یکی از کتابهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان روی صحنه رفته است، تلاشی برای پرداختن به یکی از مهمترین مسائل تربیتی و روانی خانوادههای امروز به شمار میرود.
وحید نفر کارگردان این اثر معتقد است تئاتر کودک نباید تنها به سرگرمی محدود شود و میتواند ضمن آموزش مفاهیم مهم، مخاطبان خود را به مطالعه کتاب نیز ترغیب کند.
تئاتر کودک؛ پلی میان آموزش و کتابخوانی
او در گفتوگویی مفصل از روند اقتباس این اثر، تغییرهای ایجادشده در داستان، ظرفیت آثار کانون برای تبدیل شدن به نمایش، شیوه طراحی صحنه و بازخورد مخاطبان سخن گفته است.
«نفر» کارگردان نمایش «خشم قلمبه» درباره دلیل انتخاب این اثر برای اقتباس نمایشی میگوید حدود شش یا هفت سال از آخرین همکاری او با کانون پرورش فکری در مقام کارگردان میگذرد. وی یادآور شد که در آن مقطع نمایش «آرزوهای موش کور» را تقریباً با همین گروه اجرایی روی صحنه برد؛ نمایشی که بر موضوع آزاداندیشی و چگونگی شکلگیری تفکر در کودکان تمرکز داشت و متن آن را نیز سعید ابک نوشته بود.
وی افزود: «پس از آن، به دلیل شرایط مختلف از جمله دوران کرونا و مسائل دیگری که در این سالها وجود داشت، زمان زیادی سپری شد تا بتوانم موضوع درخور دیگری پیدا کنم که ارزش کار کردن در حوزه کودک را داشته باشد. به اعتقاد من، در تئاتر کودک صرفاً تولید اثر یا مشغول بودن به کار اهمیت ندارد. کار کودک مسئولیت بزرگی است و نباید تنها به سرگرم کردن مخاطب بسنده کرد.»
کنترل خشم؛ موضوعی که ارزش سالها کار کردن دارد
این کارگردان ادامه داد: «سال گذشته متوجه شدم کتاب «خشم قلمبه» به موضوع مهمی پرداخته که بسیاری از خانوادهها را درگیر کرده است. مسئله کنترل خشم موضوعی است که از کودکان تا بزرگسالان با آن مواجه هستند. احساس کردم بالاخره موضوعی پیدا شده که میتوان مدتها روی آن کار کرد و ارزش پرداختن دارد.»
وی با اشاره به روند تبدیل کتاب به نمایشنامه اظهار کرد: «پس از مطالعه کتاب متوجه شدم که داستان با نمایشنامه و درام تفاوتهای بسیاری دارد. از همان ابتدا برای خودم طرحها و ایدههایی را بررسی کردم تا ببینم چگونه میتوان این موضوع را به یک اثر نمایشی تبدیل کرد. بلافاصله با سعید ابک تماس گرفتم و پیشنهاد نگارش متن را مطرح کردم. او نیز پذیرفت و نسخه اولیه نمایشنامه در تابستان سال گذشته آماده شد.»
او افزود: «پس از آن، بر اساس تحقیقات میدانی و دادههایی که در اختیار داشتیم، تغییرها و نمایشپردازهای متعددی روی متن انجام دادیم. در پایان اواخر پاییز و اوایل زمستان سال گذشته، پس از ماهها تحقیق، تمرین و کار کارگاهی، به اثری رسیدیم که بتوانیم با اطمینان از آن دفاع کنیم، به آن افتخار کنیم و روی صحنه ببریم.»
«نفر» درباره تغییرهای ایجادشده در داستان و شخصیتها نیز گفت: «در داستان اصلی، کودک شخصیت محوری است و مسئله خشم از زاویه نگاه او روایت میشود، اما این موضوع به تنهایی نمیتوانست ما را به ابعاد مختلف این مسئله، بهویژه نقش خانواده در شکلگیری و انتقال رفتارهای مرتبط با خشم، برساند. به همین دلیل و با توجه به مطالعاتی که در حوزه روانشناسی داشتیم، تصمیم گرفتیم مانند برخی آثار قبلی از عناصر فانتزی و شخصیتهای حیوانی نیز استفاده کنیم.»
وی ادامه داد: «حضور پدر و مادر در کتاب اصلی بسیار کمرنگ است و شاید تنها در حد یک صفحه به آن پرداخته شده باشد، اما ما این بخش را پررنگتر کردیم تا نشان دهیم خشم از کجا شکل میگیرد، چگونه بروز پیدا میکند و چگونه میتواند از طریق الگوپذیری منتقل شود.»
این کارگردان افزود: «در فرآیند بازنویسی به شخصیتهای بیشتری رسیدیم و در پایان نیز از یک شخصیت کودک استفاده کردیم که خودش درگیر این ماجراست و میتواند راهحلی از جنس دنیای کودکان ارائه دهد؛ راهحلی که بچهها راحتتر با آن ارتباط برقرار میکنند. به این ترتیب، داستانی که در ابتدا بر دو یا سه شخصیت استوار بود، به نمایشی با شش یا هفت کاراکتر تبدیل شد.»
هر کتابی الزاماً ظرفیت تبدیل شدن به نمایش را ندارد
وی در ادامه درباره ظرفیت کتابهای کودک و نوجوان برای تبدیل شدن به آثار نمایشی گفت: «این موضوع بسیار پیچیده است. نویسندهای که داستان مینویسد، موضوع را در قالب داستان میبیند، در حالی که تبدیل داستان به نمایشنامه فرآیندی کاملاً متفاوت و بسیار دشوار است. از سوی دیگر باید بررسی کرد که آیا آن موضوع، فضا و خط داستانی اساساً ظرفیت تبدیل شدن به درام را دارد یا خیر. این دو مسئله کاملاً متفاوت و در عین حال سنگین هستند.»
او افزود: «اینکه صرفاً هر کتابی که در کانون منتشر شده است مبنای تولید یک نمایشنامه قرار بگیرد، لزوماً به خلق یک اثر نمایشی موفق منجر نمیشود و ممکن است تنها به یک تولید صرف ختم شود. اما اگر کانون به سراغ نمایشنامههای برجسته کودک در جهان برود یا موضوعهای مهم و مورد نیاز جامعه را به نویسندگان کودک سفارش دهد، به نظر من بخشی از این خلأ برطرف خواهد شد.»
خلق فضای فانتزی با تئاتر حرکتی و توانایی بازیگران
وی در ادامه درباره محدودیتهای فنی موجود برای بازآفرینی فضای خیالانگیز کتاب روی صحنه گفت: «واقعیت این است که سالنهای کانون از امکانات گسترده ماشینآلات برخوردار نیستند و شاید تنها سالنی که بتوان از آن به عنوان یک سالن مجهز در این زمینه نام برد، تالار وحدت باشد. به همین دلیل ناچار بودیم مسیر دیگری را برای خلق فضای فانتزی نمایش انتخاب کنیم.»
او افزود: «بر همین اساس تلاش کردیم نمایش را به سمت تئاتر حرکتیگونه سوق دهیم و از ظرفیتهایی مانند آکروبات، حرکات بدنی و برخی تکنیکهای نمایشی بهره بگیریم تا بتوانیم متناسب با امکانات موجود، بخشی از فضای فانتزی اثر را برای مخاطب ملموستر کنیم. این همان ظرفیتی بود که با توجه به امکانات صحنهای در اختیار داشتیم و سعی کردیم به بهترین شکل از آن استفاده کنیم.»
این کارگردان ادامه داد: «همانند آثار قبلی، ترجیح میدهم بیشتر از تواناییهای بازیگران استفاده کنم تا اینکه بخواهیم با صرف هزینههای بسیار سنگین، فضایی را ایجاد کنیم که بخش عمده سرمایه تولید را به خود اختصاص دهد. ضمن اینکه گاهی استفاده از برخی امکانات صحنهای نهتنها هزینهبر است، بلکه ممکن است در چنین فضاهایی خطراتی نیز به همراه داشته باشد.»
وی با اشاره به ویژگیهای سالنهای محل اجرا گفت: «فضاهای کانون مانند سالنهای گلستان و بوستان، سالنهایی بامحدودیت هستند و تماشاگران نیز فاصله بسیار کمی با صحنه دارند. به همین دلیل باید در طراحی اجرا و انتخاب امکانات مورد استفاده، این شرایط را نیز در نظر گرفت.»
استقبال مخاطبان و امید به اجرای سراسری نمایش
کارگردان نمایش «خشم قلمبه» در پاسخ به این پرسش که استقبال مخاطبان تا چه اندازه توانسته انتظارهای گروه اجرایی را برآورده کند، اظهار کرد: «براساس آنچه در سایت تیوال ارائه شده است، میبینید که نمایش از نظر میزان فروش و همچنین بازخورد مخاطبان، عملکرد بسیار خوبی داشته است. فکر میکنم در یکی دو سال اخیر توانستهایم آمار قابل توجهی را به ثبت برسانیم.»
وی افزود: «نظرهایی که از مخاطبان دریافت کردیم عمدتاً بسیار مثبت بوده است. بسیاری از افرادی که از نقاط مختلف تهران به تماشای نمایش آمده بودند، تمایل داشتند این اثر در منطقه یا محل زندگی آنها نیز اجرا شود.»
او در ادامه با اشاره به دشواریهای اجرای این نمایش در دیگر نقاط کشور گفت: «متأسفانه امکان اجرای این اثر در هر سالنی وجود ندارد؛ زیرا بخشی از نمایش وابسته به امکانات صحنهای مشخصی است و از سوی دیگر برخی سالنها اساساً برای اجرای تئاتر کودک یا حتی اجرای تئاتر طراحی نشدهاند.»
این کارگردان ابراز امیدواری کرد که امکان اجرای گستردهتر نمایش فراهم شود و گفت: «بسیار علاقهمندم این اتفاق رخ دهد و بتوانیم نه تنها در تهران، بلکه در شهرهای مختلف کشور نیز این نمایش را روی صحنه ببریم. موضوع خشم مسئلهای است که امروز بسیاری از خانوادهها با آن درگیر هستند و در آینده نیز همچنان یکی از مسائل مهم خواهد بود. به همین دلیل معتقدم این اثر میتواند سالها به عنوان یک فرآیند آموزشی در اختیار عموم قرار بگیرد و برای خانوادهها مفید باشد.»
