تهمینه حدادی
اما حالا با گذشت ۵۴ سال از فعالیت، در این مرکز چه میگذرد؟ نگاه کانون به آینده چگونه است و چه برنامههایی برای پرورش خلاقیت و عدالت فرهنگی در سراسر کشور دارد؟
از ابداع تا استمرار؛ چرا کانون هنوز جریانساز تئاتر کودک است؟
کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، با بیش از پنج دهه فعالیت مستمر در حوزه تئاتر کودک و نوجوان، همواره «جریانساز» این حوزه بوده است. از نخستین تجربههای حرفهای تئاتر کودک در دهه پنجاه تا آموزش مربیان هنری و تولید آثار خلاقانه و پژوهشی، این مرکز نه تنها توانسته الگوی تولید و اجرای تئاتر در کشور باشد، بلکه با ایجاد تفکیک سنی، برپایی جشنوارهها و تأسیس کلاسهای نمایشنامهنویسی، مسیر رشد و گسترش تئاتر کودک و نوجوان را هموار کرده است.
داوود کیانیان، نمایشنامهنویس و کارگردان شناخته شده، جریانسازی کانون را ناشی از «ابداع، استمرار و آموزش» میداند و معتقد است این مرکز با بهرهگیری از پژوهش، استادان پیشرو و تولید آثار با کیفیت، هم هنرمندان و هم مخاطبان کودک و نوجوان را تربیت کرده است؛ حرکتی که امروز نیز ادامه دارد و راه را برای آیندهای خلاق و نوآور در تئاتر کودکان هموار میکند.
از او میخواهیم به این سوال پاسخ دهد که چه شاخصها یا اقدامات کانون باعث شده آن را «جریانساز» در حوزه تئاتر کودک و نوجوان بدانیم؟
این مدرس میگوید: «جریانسازی در تئاتر» کودکان و نوجوانان به معنی ابداعی است که برای نخستین بار در زمینه ی مورد بحث در اثر استمرار مورد استفادهی همگانی قرار میگیرد. بنابراین ابداع و استمرار هیچ کدام به تنهایی منجر به جریانسازی نخواهد شد. بهعنوان مثال برای نخستین بار در سال ۵۰ در مرکز تولید تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تئاتر حرفهای برای مخاطب کودک و نوجوان شکل میگیرد. تا این جا ابداع است اما چون هنوز استمرار نیافته است جریانساز نیست. ولی این ابداع استمرار پیدا میکند و جریانساز میشود. جریانی که تا امروز ادامه داشته و روز به روز گسترش یافته است. بنابراین، این حرکت «جریانساز» بوده است. از شاخصهای جریانسازی باید از «نو» بودن، مورد نیاز بودن، سیستم تولید و اجرای آن نام برد. از دیگر مقولههایی که میتوان به عنوان جریانساز در مرکز تولید تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نام برد میشود به آموزش «نمایش خلاق» و جدایی تئاتر کودک از نوجوان اشاره کرد.»
این مدرس تئاتر کودک و نوجوان ادامه میدهد: «تولیدات تئاتری مرکز تولید تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در دهه پنجاه نه تنها معمولا «جریانساز» بودهاند بلکه بههمین دلیل «الگو» قرار میگرفتهاند. معمولا همه این فعالیتها زیر بنای پژوهشی داشتهاند. عناصر این تولیدات معمولا با حضور هنرمندان برجسته و از بهترینها شکل میگرفته است. یکی از شاخصهای مهم مرکز تولید تئاتر و تئاتر عروسکی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان «استمرار» تئاتر کودکان و نوجوانان است. این مرکز در طول بیش از پنجاه سال فعالیت خود هیچگاه چراغش خاموش نشده است، بلکه روز به روز بر گسترش اجراها تاکید ورزیده است. اگر در این امر بر «پژوهش» و به کارگیری استادان این گستره هم تاکید شود، میتواند به جریانسازی تولید تئاتر کودکان و نوجوانان بیانجامد.»
کیانیان در همین راستا میگوید: «اما این مسیر هنری دستاوردهای گوناگونی داشته است. یکی از آنها تربیت مخاطب کودک و نوجوان و همچنین تربیت هنرمندان بوده است. مرکز تولید تئاتر و تئاتر عروسکی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در دهه پنجاه با آموزش دانشجویانی از دانشکده هنرهای زیبا و دانشکده هنرهای دراماتیک توانست مربیانی تربیت کند که در کتابخانههای سراسر ایران به اجرای تئاتر با کودکان و نوجوانان بپردازند. این حرکت هم مربیان را آموزش میداد و هم به وسیله مربیان، کودکان و نوجوانان برای تئاتر تربیت میشدند. حرکتی که در بخش آموزش کانون برای مربیان هنری کتابخانهها هم چنان ادامه دارد. ایجاد کلاسهای نمایشنامهنویسی، برپایی جشنوارههای زنده و عروسکی نیز به تداوم این امر کمک زیادی کرده است.»
با این حال به نطر میرسد در این مقطع باید به آینده و اهداف دورتر نیز اندیشید.
نویسنده آثار مبانی نمایش خلاق و تئاتر مشارکتی برای کودکان و نوجوانان معتقد است که مرکز تولید تئاتر و تئاتر عروسکی از نظر کمیت و تفکیک سنی خوشبختانه به روز است تا جایی که میتوان گفت در این زمینه حرف اول را میزند. اما برای جریانسازی و الگو بودن باید سه جریان در تولید این مرکز جان بگیرد.
کیانیان میگوید: «ایجاد بخش پژوهش و نشر آن، مانند انتشار نشریه تئاتر کودکان و نوجوانان، کتابهای نظری و ترجمه کتابهای مرجع امر بسیار مهمیاست. در گام دوم باید به ایجاد یک کارگاه تجربی تولید تئاتر و تئاتر عروسکی با هنرمندان پیشرو و ابداع کننده اندیشید و در نهایت نباید سفارش تولید تئاتر و تئاتر عروسکی به هنرمندان صاحب سبک و مطرح این حوزه را فراموش کرد.»
گسترش عدالت فرهنگی؛ صد نمایش برای صد رویا در استانهای ایران
آنچه قابل توجه است خبرهایی است که طی یک سال گذشته از این مرکز و فعالیتهای آن منتشر شده است. اختصاص بودجه به استانهای مختلف و حمایت از تئاتر استانها و البته بالا رفتن سهم درآمد گروهها از جمله نکاتی است که درباره آنها مطالبی منتشر شده است.
سعید زینالعابدینی معاون تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در توضیح این حمایتها میگوید: «نخست اینکه وقتی از «تئاتر» صحبت میکنیم، لازم است دقیق بدانیم از چه نوع تئاتری حرف میزنیم. همچنین وقتی از «تئاتر کانون پرورش فکری» سخن میگوییم، باید مشخص کنیم منظور کدام گونه از تئاتر است. میخواهم همینجا یک سوءتفاهم قدیمی را برطرف کنم: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، متولی تئاتر کودک، تئاتر بزرگسال، تئاتر آیینی، کمدی، آزاد و… نیست. متولی اصلی همه اینها وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است. اما کانون بر اساس مأموریت فرهنگی خود، از گونهای خاص از تئاتر حمایت میکند؛ تئاتر کودک، نوجوان و خردسال. ما به این نوع تئاتر «تئاتر پداگوژیک» یا همان تئاتر آموزشی ـ تعلیمی و تربیتی میگوییم. نکته دوم اینکه در کانون، «نمایش» بهعنوان یک ابزار تربیتی تعریف میشود. بنابراین تئاتر در کانون دو حوزه دارد. در معاونت فرهنگی فعالیتهای نمایشی مستقیم با کتابخانهها، مراکز و مربیان در ارتباط است. نمایش در این بخش «فرایندمحور» است؛ یعنی هدف رسیدن به اجرای حرفهای نیست. مربی برای توانمندسازی اعضا با آنها کار نمایشی میکند و در جریان تمرینها، مهارتهای زندگی مانند کنترل خشم، همکاری گروهی، تفکر انتقادی و… تقویت میشود، البته اجرا ممنوع نیست و گاهی گروهها آنقدر خوب تمرین میکنند که اثرشان قابل اجرا میشود، اما ملاکِ ارزشگذاری، فرایند است نه اجرا. دوم معاونت تولید که در این بخش هدف کاملاً متفاوت است؛ تولید تئاتر حرفهای برای خردسالان، کودکان و نوجوانان، از سوی عوامل حرفهای. مخاطبان ما مربیان، اعضای کانون، دانشآموزان، خانوادهها و عموم مردم هستند؛ با رعایت سه گروه سنی: خردسال، کودک و نوجوان.»
او صحبتهای خود را اینطور ادامه میدهد: «در ادامه فعالیتهای قبلی و در توسعه زیر شاخهها از سالهای گذشته تاکنون، مرکز تئاتر کانون از تولیدات استانی در قالب پروژههایی مانند کتاب ـ تئاتر، حمایت از نمایشگران کانونی و تئاتر فراگیر پشتیبانی کرده است.»
او در این بخش به کتاب ـ تئاتر مدرسه، تئاتر فراگیر و حمایت از مربیان کانون اشاره دارد.
زینالعابدینی میگوید: «در تعریف این سه مبحث باید گفت تولید نمایش بر اساس کتابهای کانون یا دیگر ناشران مد نظر ما بوده و هست.. این آثار در مدارس یا مراکز کانون اجرا میشوند و گاهی در سالن مرکز تئاتر نیز روی صحنه میروند. در تئاتر فراگیر هدف ما توانمندسازی این دوستان و ادغام آنها با دیگر اعضای گروه است تا احساس جدایی از جامعه نداشته باشند. و در نهایت از پیش میدانستیم مربیان توانمند استانی که علاوه بر فعالیت فرایندمحور، توان حرفهای در تولید نمایش دارند نیازمند حمایتاند. این افراد برای تولید آثار چه در استان و چه در مرکز تئاتر حمایت میشوند.»
با این کارشناس فرهنگی- هنری درباره رویداد هزار رویا، یک نگاه صحبت میکنیم.
«این رویداد، بزرگترین برنامه تولید، بازتولید و اجرای تئاتر در سراسر استانهاست. برنامهریزی کردهایم که طی ۳ تا ۵ سال، هزار نمایش در شهرها و استانهای مختلف ایران تولید و اجرا شود. در گام نخست، اکنون بیش از ۱۰۰ گروه نمایشی در استانها ـ بهجز تهران ـ در حال تولید و اجرای نمایش هستند. بسیاری از این آثار در جشنواره بینالمللی تئاتر کودک همدان نیز حضور یافتهاند. برای نخستینبار در این مقیاس گسترده، از همه استانها بدون استثنا حمایت میکنیم. در سالهای گذشته تعداد تولیدات محدود بود و حتی به ۱۰ یا ۱۲ نمایش میرسید، اما اکنون موضوع فقط تعداد نیست؛ اگر قرار بود تنها آمار بالا برود، میتوانستیم امسال ۳۰۰ نمایش تولید کنیم. هدف ما کیفیت است.»
اینجاست که هر هنرمند یا فعال فرهنگی به یک سوال اساسی فکر میکند. کانون در این بخش چه برنامههایی برای توسعه زیرساختها و افزایش عدالت فرهنگی در استانها دارد؟
معاون تئاتر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان میگوید: «یکی از مهمترین برنامههای دو سال اخیر، تأسیس مرکز تئاتر و تئاتر عروسکی و نیز خانه نمایش کودک و نوجوان در استانهاست.
صادقانه باید بگوییم که یکی از مهمترین برنامههای مرکز تئاتر در دو سال اخیر، تاسیس مرکز تئاتر و تئاتر در روستاها و یا خانه نمایش کودک و نوجوان در شهرها و استانهای مختلف بوده است. ببینید، ما از اینکه مرکز تئاتر و تئاتر عروسکی فقط در تهران متمرکز باشد، احساس خوبی نداریم. ما دوست داریم و میخواهیم – و این خواست و اراده ماست – که در همه استانها مرکز تئاتر یا خانه نمایش داشته باشیم. چه فرقی دارد؟ وقتی از مرکز تولید تئاتر در استانها حرف میزنیم، چند شاخص باید رعایت شود: سالن مناسب، لابی مناسب، گیشه، سرویسهای بهداشتی، پلاتوی تمرین و کارگاه دکور و عروسک. یعنی یک گروه تئاتری بتواند از الف تا ی کارش را در همان مرکز تولید کند: کلید بزند، پیشتولید، تمرین، ساخت دکور و اجرا. به این میگوییم مرکز تئاتر و تئاتر عروسکی.
اما خانه نمایش کودک و نوجوان، مرکزی است که یک سالن اجرا، لابی مناسب، اتاق گریم، سرویس بهداشتی و گیشه دارد و کار در آنجا اجرا میشود.
چرا این دو طرح را همزمان پیش میبریم؟ برای ما سرعت خیلی مهم است و میخواهیم هرچه زودتر چراغ تئاتر کودک در استانها و شهرهای مختلف روشن شود. به همین دلیل، سختگیری نکردیم و گفتیم برخی زیرساختها در استانها یا شهرهای مختلف با اندکی تجهیز، تعمیر یا طراحی تازه، میتواند تغییر کاربری دهد. این فاز اول ماست. برنامه ما این نیست که در هر شهر یا استان، فقط روبانی پاره کنیم، چند عکس بگیریم و بگوییم اینجا مرکز تئاتر داریم و خداحافظ! عدالت فرهنگی با گشایش صرف یک ساختمان برقرار نمیشود.»
این نویسنده و کارگردان در پایان سخنان خود میگوید: «برنامه ما این است که به شرطی مجوز استانی صادر کنیم که آن مدیر استانی که مرکز تئاتر را اداره میکند، حداقل ۲۰۰ شب اجرای نمایش داشته باشد؛ چراغ تئاتر کودک آنجا واقعاً روشن باشد. و سالانه بودجه اختصاصی برای تولید نمایش با کیفیت توسط همان استانها اختصاص داده شود.»
اقتصاد تازه تئاتر کودک؛ حمایت ۱۰۰ درصدی، صنعتسازی و مسیر آینده
کانون سهم خود از فروش تئاترها را به صفر رسانده و همه درآمد آن سهم گروههای تئاتری میشود.
محمدرضا کریمی صارمی معاونت تولید کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با بیان این نکته ادامه میدهد: «این رویکرد مسیر جدید کانون در بخش تولید تئاتر و حمایت از آن در شورای عالی تئاتر کانون شکل گرفته است، شورایی که متشکل است از فرهاد فلاح معاون فرهنگی کانون، معاون تولید کانون ، سعید زین العابدینی معاون تئاتر کانون و دو کارشناس خبره در دوره فعلی یعنی حسن دادشکر و زهرا صبری.»
این مدرس و مولف ادامه میدهد: «شورای عالی کانون از دیرباز تاکنون در کانون فعالیت میکرده است. در این شورا سیاستهای کلی تئاتر در چشمانداز آینده مورد بحث قرار میگیرد و سپس توسط مدیر و معاونت تئاتر برنامهریزی میشود. علاوه بر این در این شورا آثاری که از سوی هنرمندان به مرکز تئاتر میرسد مورد ارزیابی قرار میگیرند و متناسب با سیاست کانون از آنان حمایت میشود.»
معاون تولید کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در ادامه عنوان میکند: «دیگر اقدامهای شورای عالی تئاتر کانون دعوت از هنرمندان برجسته برای نمونهسازی آثار فاخر است. از دیگر مباحثی که در این شورا مطرح میشود می وان به بررسی متون نمایشی و داستانها و رمانها جهت اقتباس اشاره کرد.»
کریمیصارمی درباره تصمیمهای چندسال اخیر در این حوزه سخن می گوید: «طی دو سال گذشته حامد علامتی، مدیرعامل کانون، ۲۰ درصد سهم سالن را در تئاترهایی که برای اولین بار اجرا میشوند، به گروههای تئاتری اختصاص داده است؛ یعنی اکنون ۱۰۰ درصد درآمد تئاترهایی که برای نخستین بار در مرکز اجرا میشوند، به خود گروهها تعلق میگیرد. با توجه به این که گروهها توان مالی زیادی ندارند، این حمایت ضروری است. سایر هزینهها-هزینههای کانون، سالن، آب، برق، پرسنل و هزینههای فنی-تا حدی بر عهده ماست و تلاش میکنیم از این طریق به تئاتر کمک کنیم.»
این مدیر فرهنگی- هنری میگوید: «برخی تئاترها قابلیت پرتابل شدن و اجرا در تماشاخانه یا محیطهای دیگر را دارند. تعداد بازیگران آنها کمتر میشود و میتوانند در مراسم و مناسبتهای مختلف مانند نمایشگاه اسباببازی، نمایشگاه کتاب و دیگر مناسبتهای کانون اجرا شوند. در این صورت، علاوه بر کمک اقتصادی به گروه، تولیدکننده نیز بهرهمند میشود.»
صارمی ادامه میدهد: «در حال حاضر باید تلاش کنیم تئاتر را به سمت صنعتی شدن پیش ببریم؛ شاید از این راه بتوان جریان تازهای ایجاد کرد. اگر از مفاهیم و ظرفیتهایی استفاده کنیم که به سازمانها امکان حمایت مؤثرتر بدهد، هم آنها بیشتر مشارکت میکنند و هم بهرهوری بیشتری برایشان خواهد داشت. تئاتر در جهان همچنان یکی از ابزارهای مهم آموزش است؛ ابزاری محبوب که بهخاطر رویارویی مستقیم مخاطب با صحنه، هنوز قدرت جذب بالایی دارد و پیامرسان بسیار مؤثری است.
